Zaloguj
Reklama

Pierwszy kontakt terapeutyczny z osobą uzależnioną od alkoholu

Autor/autorzy opracowania:

Kategorie ICD:


Pierwszy kontakt terapeutyczny z osobą uzależnioną od alkoholu
Fot. medforum
(1)

Kontakt terapeutyczny jest spotkaniem dwóch różnych osób w określonym celu i z określonymi problemami zdrowotnymi...

Kontakt terapeutyczny jest spotkaniem dwóch różnych osób w konkretnym celu, walki określonym problemem zdrowotnym. Inaczej wygląda interakcja z pacjenta z lekarzem internistą, chirurgiem, onkologiem, a inaczej z psychologiem czy psychiatrą; oczywiście nie jest on ani lepszy ani gorszy, po prostu inny.

Kontakt terapeutyczny to zetknięcie się dwóch światów, które coś jednak łączy. Tym wspólnym obszarem, w którym się spotykają lekarz czy psycholog z pacjentem jest coś im bliskiego, zrozumiałego zarówno dla pacjenta jak i terapeuty. Jednak z drugiej strony istnieje też brak równowagi; pacjent zawsze czuje się słabszy i zależny od terapeuty.

Kiedy dochodzi do kontaktu terapeutycznego nie można zapomnieć, że ma się do czynienia z człowiekiem cierpiącym. Każdy pacjent ma swoją historię życia, określoną rolą społeczną, doświadczeniami rodzinnymi i zawodowymi.

W przypadku osób uzależnionych od alkoholu, do wyżej wspomnianych dochodzą jeszcze inne elementy. Pacjent uzależniony przychodzi z bagażem przykrych doświadczeń, jakie zebrał w swoim życiu oraz z własną samooceną. Od samego początku osoba chora wysyła w kierunku terapeuty komunikaty, które powinny być prawidłowo odczytane. Są one jednoznaczne, choć przyjmowane tylko przez tych terapeutów, którzy chcą pomóc. Pacjent uzależniony komunikuje ciężar swojego problemu, zaniepokojenie tym co się z nim dzieje, a także wstyd. Ważnym sygnałem jest obawa, czy i w jaki sposób zostanie potraktowany, tzn. podobnie jak robili to wcześniej inni, czy inaczej, profesjonalnie bez uprzedzeń. Terapeuta, który nie potrafi słuchać, spieszy się, nie odczyta tych komunikatów i nie zobaczy tego co stara się mu przekazać pacjent.
Doświadczeni terapeuci wiedzą, że potrzebny jest czas na wysłuchanie historii życia, tego co osoba chora ma do powiedzenia. Ten pierwszy profesjonalny kontakt może zaważyć na dalszym życiu pacjenta.

Co przeszkadza w dobrym kontakcie terapeutycznym?:

  • niedostateczna umiejętność słuchania ze zrozumieniem,
  • poczucie niekompetencji, nadkompetencja (wiem wszystko lepiej), wiedzy na temat uzależnienia od alkoholu,
  • oceniająca postawa wobec tego co pacjent mówi i do samych uzależnionych w ogóle,
  • własne przekonania, które mogą przesłaniać realny obraz pacjenta (degenerat, złośnik, ktoś kto nie ma żadnych zasad moralnych),
  • potrzeba dominacji,
  • niechęć, lęk przed spotkaniem się z drugim człowiekiem,
  • brak czasu i pośpiech,
  • koncentracja na tym co chore (destrukcyjne), pomijanie tego co zdrowe w pacjencie.

Kiedy zna się psychologiczne mechanizmy uzależnienia od alkoholu, to łatwo jest zrozumieć, że pacjent w każdym momencie może je stosować, w sposób nieuświadomiony. Ma do tego prawo i należy to zrozumieć. Warto zwrócić uwagę na mechanizm iluzji i zaprzeczania, bo jeśli pacjent mówi o swojej chorobie i konsekwencjach z niej wynikających, to ma głębokie przekonanie o ich realizmie. Rozpoznanie mechanizmu iluzji i zaprzeczania nie jest rzeczą łatwą.

Można być przekonanym o tym, że obraz jaki prezentuje wynika z mechanizmu dokonywania nieuświadomionej manipulacji, że chce coś zyskać. Nie możemy tego jednak nazwać typowa manipulacją.

Na system iluzji i zaprzeczania nakłada się nałogowe regulowanie uczuć, szczególnie wówczas, kiedy staramy się konfrontować pacjenta. Im bardziej dąży się do konfrontacji, tym bardziej uruchamia się nałogowe regulowanie uczuć i uruchamia się mechanizm obronny.

Konfrontowanie nie jest łatwe ani dla terapeuty ani dla pacjenta. Nie wykluczone że podczas konfrontacji pacjent zobaczy to co wywoła w nim złość, lęk, poczucie winy, może spowodować, że przerwie kontakt i wyjdzie. Każda konfrontacja bowiem powoduje wzrost napięcia, uruchamia wspomniany mechanizm nałogowego regulowania uczuć. Nie należy przesadzać z konfrontacją, przynajmniej na tym etapie kontaktu z pacjentem. Jeśli się jednak go nie stosuje, to tzw. „podążanie za pacjentem”, potwierdzanie jego racji może tylko wzmacniać jego mechanizm iluzji i zaprzeczania. Wówczas trudno taką postawę nazwać „dogadaniem się z pacjentem” w sprawie jego choroby.

Przez cały czas trwania kontaktu terapeutycznego należy pamiętać o predyspozycjach intelektualnych i osobowościowych naszego rozmówcy. Komunikaty jakie pacjent otrzymuje od terapeuty mają być jednoznaczne pod względem treści i rozumienia. Nie pozostawia się możliwości aby pacjent dostosował je dowolnie, szczególnie na użytek mechanizmu iluzji i zaprzeczania.

Pamiętając o tym z jakim pacjentem mamy kontakt możemy rozmawiać o jego piciu alkoholu. Jak wygląda? Jakie ma objawy? Jakie konsekwencje spowodowało? Rzeczowa rozmowa z pacjentem stwarza możliwości do lepszego zrozumienia istoty choroby i tego czego doświadcza w związku z piciem alkoholu. Najważniejsze aby spojrzeć na stan pacjenta z perspektywy choroby, a nie moralnej, zwyczajowości czy normalności.

Aby kontakt terapeutyczny był prawidłowy, nie należy zapominać o tym, że objawy uzależnienia od alkoholu umieszczone w ICD-10, są przeznaczone dla terapeuty i lekarza, a nie dla pacjenta. Dlatego ważne jest aby mieć przygotowane zestawy pytań ułatwiających diagnozę.

Objawy osiowe uzależnienia od alkoholu i propozycje pytań dla pacjenta na etapie diagnozowania:

Silna, natrętna potrzeba picia alkoholi / głód alkoholowy/

  • Co się dzieje, kiedy przez dłuższy czas nie pije alkoholu?
  • Jakie myśli, uczucia się pojawiają?
  • Jak się wtedy zachowuje?
  • Co się stało, że ponownie zaczął pić?
  • Czy pojawia się czasami chęć napicia się alkoholu? Czy „ma smak” na alkohol?
  • Czy pojawia się czasami trudna do powstrzymania chęć napicia się?


Upośledzona zdolność kontrolowania picia alkoholu. Trudności w unikaniu rozpoczęcia picia, w zakończeniu albo problem z kontrolą picia do wcześniej założonego poziomu.

  • W jaki sposób kończy rozpoczęte picie alkoholu?
  • Czy zdarza się wypić więcej niż zamierzał lub obiecywał?
  • Co robi kiedy spotyka znajomych, którzy proponują picie alkoholu?
  • Czy pije zgodnie ze swoimi planami, zamiarem?
  • Czy pije przez kilka dni pod rząd?

Objawy abstynencyjne (drżenie mięśniowe, nadciśnienie tętnicze, tachykardia, nudności, wymioty, biegunki, bezsenność, rozszerzenie źrenic, wysuszenie śluzówek, wzmożona potliwość, zaburzenia snu, nastrój drażliwy, picie alkoholu dla złagodzenia albo zapobieżeniu alkoholowemu zespołowi odstawienia, subiektywne poczucie skuteczności takiego postępowania)

  • Co się dzieje kiedy wypije większe dawki alkoholu?
  • Jak się czuje fizycznie?
  • Jak się czuje psychicznie?
  • Co się dzieje z organizmem po 6 -12 godzinach od zakończenia picia alkoholu
  • W jaki sposób usuwa przykre dolegliwości, które pojawiają w wyniku zaprzestania picia?

Zmiana. Najczęściej zwiększona tolerancja na alkohol (te same dawki nie przynoszą oczekiwanego efektu, potrzeba spożycia większych dawek alkoholu dla wywołania oczekiwanego efektu)

  • Jak dużo obecnie wypija alkoholu?
  • Jak często obecnie pije w taki sposób?
  • Czy ma obecnie mocniejszą głowę do picia niż kiedyś?
  • Jak dużo zazwyczaj wypija aby czuć się pod wpływem alkoholu?
  • Jakiej dawki potrzebuje by osiągnąć ten sam efekt z przed kilku laty?

Postępujące zaniedbywanie alternatywnych do picia przyjemności, zachowań i zainteresowań oraz zawężenie repertuaru zachowań związanych z piciem alkoholu do 1-2 wzorców

  • Jakie miał zainteresowania i jak to obecnie wygląda?
  • Jakie zainteresowania, hobby, przyjemności realizuje bez obecności alkoholu?
  • W jakim towarzystwie na ogół przebywa?
  • W jakim najczęściej przebywa towarzystwie i pije alkohol?

Picie alkoholu mimo oczywistej wiedzy o jego szkodliwości dla zdrowia pijącego

  • Co wie na temat szkodliwości alkoholu?
  • Co stracił w związku z piciem?
  • Czy kiedykolwiek lekarz mówił, że pije w sposób niebezpieczny dla niego?
  • Jak wygląda jego zdrowie?
  • Jak wygląda obecnie życie jego rodziny?
  • Jak wygląda jego sytuacja zawodowa?

Według Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Przyczyn Zgonów ICD-10 wystąpienie przynajmniej trzech objawów w okresie przynajmniej jednego miesiąca, w ciągu ostatniego roku lub kilkakrotnie w ciągu jednego miesiąca wskazuje na uzależnienie od alkoholu.
Należy pacjentowi powiedzieć prawdę, na co wskazują jego wypowiedzi. Nie powinno się tego określać „ problem alkoholowy”, ponieważ to może podtrzymywać iluzje u pacjenta, że właściwie to nic złego się nie dzieje i przedłużyć picie.

Pacjent, jeśli nie ma żadnych wątpliwości co do rozpoznania, powinien otrzymać informacje o swojej chorobie. Powinien wiedzieć, że jest to uzależnienie od alkoholu, że jest to choroba przewlekła, nieuleczalna i śmiertelna, jeśli nie będzie leczona. Zatrzymać chorobę można jedynie absolutną abstynencją. Podkreślenie konieczności pełnej abstynencji jest wyjątkowo ważne i nie powinno rodzić żadnych wątpliwości.

Właściwe jest aby pacjent w trakcie rozmowy otrzymywał od terapeuty stosowny komentarz, co do tego o czym mówi. Jest to zwykle nazywane mikroedukacją.

Już przy pierwszym spotkaniu można spowodować, że pacjent lepiej zrozumie siebie i to z czym przychodzi do terapeuty. Służą temu pewne określone zdolności i relacje. Aby z nich umiejętnie korzystać należy je poznać.

Trzeba być otwartym na wszelkie wątpliwości, jakie rodzą się u pacjenta w trakcie kontaktu terapeutycznego. Nie krępować swobody wypowiedzi, nie pouczać i przede wszystkim nie zawstydzać, a koniecznie informować o chorobie.

Aby kontakt był terapeutyczny, a nie zwykłą pogawędką należy korzystać z umiejętności profesjonalnego pomagania:

  • okazywania zrozumienia i wsparcia,
  • niezaborczej życzliwości,
  • konstruktywnej otwartości,
  • konkretności,
  • parafrazowania, a więc powtarzania własnymi słowami sensu usłyszanej wypowiedzi w celu upewnienia się, że wszystko rozumiemy prawidłowo,
  • interpretowania pozwalająca pacjentowi na widzenie tego co mówi z innej perspektywy,
  • klaryfikacji, co pozwala ustalić hierarchię ważności spraw, o których chce mówić,
  • konfrontowania, czyli umożliwienie pacjentowi spotkania z tym o czym mówi, w takim wymiarze w jakim rzeczywiście istnieje,
  • umiejętności zadawania pytań otwartych dających pacjentowi możliwości odpowiedzi zgodnie z tym o czym i jak myśli pacjent a nie terapeuta,
  • podsumowania, które najczęściej służy do ustalenia kroków w dalszej rozmowie lub spotkaniach.

Nie bez znaczenia pozostaje również ukazanie korzyści jakie może przynieść leczenie. Najlepiej jest gdy pacjent sam może je dostrzec. Nie muszą to być wielkie, jednak zawsze od jakichś choćby drobnych trzeba zacząć.

Kontakt z pacjentem powinien zakończyć się tzw. ofertą terapeutyczną, ewentualnie wręczeniem adresów ośrodków zajmujących się terapią osób uzależnionych od alkoholu, szczególnie kiedy ten kontakt prowadzony jest przez osoby nie związane z terapia uzależnienia.

W trakcie terapii nie powinno się zapominać o konsultacji medycznej, szczególnie wtedy, kiedy w kontakcie uczestniczy psycholog lub inna osoba do tego przygotowana. Należy liczyć się z powikłaniami somatycznymi w przebiegu uzależnienia. Aby skutecznie pomóc pacjentowi powinno się zwrócić szczególną uwagę na jego stan zdrowia i szybko jak tylko jest to możliwe, doprowadzić do równowagi psychofizycznej.

Literatura:
Bakuła A.: Spotkanie z drugim człowiekiem. Świat Problemów 2001, 9.
Ginowicz H.: Co warto robić w pierwszym kontakcie? Świat Problemów 2001, 9.
Sztander W.: Rozmowy, które pomagają, Pol.Tow.Psychol. IPZ, Warszawa 1999.

Autor:
dr n.hum. Andrzej Lipczyński. Specjalista psycholog kliniczny i psychoterapii uzależnienia, zatrudniony w Samodzielnym Publicznym Zespole Opieki Zdrowotnej w Chełmie, Instytucie Psychologii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie i. Instytucie Stosunków Międzynarodowych w Chełmie W.Sz.D w Warszawie.

(1)
Reklama
Komentarze