Zaloguj
Reklama

Poczucia bezpieczeństwa u osób uzależnionych od alkoholu

Autor/autorzy opracowania:

Recenzenci:

  • prof.nadzw.ŚAM dr hab.n.med Irena Krupka-Matuszczyk

Kategorie ICD:


Poczucia bezpieczeństwa u osób uzależnionych od alkoholu
Fot. medforum
(5)

Poczucia bezpieczeństwa u osób uzależnionych od alkoholu na podstawie Security-Insecurity Inventory A.Maslowa.

Dla A. Maslowa poczucie bezpieczeństwa jest jednym z najbardziej znaczących czynników zdrowia psychicznego, a nawet symptomem tegoż zdrowia.
Poczucie bezpieczeństwa dla Maslowa jest pierwotną i podstawową potrzebą psychiczną, której zaspokojenie we wczesnym okresie rozwoju uzależnione jest od tego, w jakim stopniu świat, w którym człowiek żyje jest dla niego względnie stabilnym, uporządkowanym i zorganizowanym. Czy osoba może mieć poczucie życzliwości, afirmacji ze strony innych i bycia przez nich zrozumianym? Żyć w świecie, na którego bieg wydarzeń można mieć wpływ, a przynajmniej na tyle, by nie był on całkowicie przypadkowy i chaotyczny, czyli w świecie godnym zaufania, na który można liczyć mimo jego zmienności.
Kiedy potrzeba ta nie zostaje zaspokojona w sposób adekwatny, to znaczy w taki sposób, który uniemożliwia rozwój potrzeb wyższych, wówczas kształtuje się specyficzny syndrom zaburzenia poczucia bezpieczeństwa i zablokowanie możliwości rozwoju osoby. Kiedy pojawia się taki objaw, dominującym celem w życiu staje się troska o uzyskanie poczucia bezpieczeństwa i walka o utrzymanie status quo, a także stałe, kurczowe trzymanie się przeszłości.
Osoby pozbawione poczucia bezpieczeństwa na ogół przeżywają lęk przed podejmowaniem ryzyka, a także przed niezależnością i wolnością. Cechą charakterystyczną jest przyjmowanie postawy obronnej, zachowawczej i nader podporządkowującej się. Nie podejmuje działań odkrywczych i innowacyjnych.
A.Maslow odwołując się do hierarchii potrzeb uznał, że poczucie bezpieczeństwa ma swoje korzenie w akceptacji, sympatii, serdeczności, poczuciu przynależności, „byciu” w świecie, środowisku i w grupie. Nie odczuwa zagrożenia i lęku. Kiedy te potrzeby są zaspokojone wówczas istnieje w człowieku poczucie bezpieczeństwa.
Kiedy pojawia się brak poczucia akceptacji, odrzucenie, chłód emocjonalny i brak życzliwości, uczucie alienacji, stały niepokój, zagrożenie, wówczas nie sposób mówić o czymś takim jak poczucie bezpieczeństwa.
Udaremnienie tych źródłowych potrzeb w ciągu indywidualnego rozwoju człowieka, powoduje wtórne głębokie zmian charakterologiczne i skłonności do reaktywnych zachowań.
Na skutek tego, spostrzeganie świata i życia w ogóle ma charakter czegoś bardzo niebezpiecznego, wrogiego, w którym rządzi prawo "dżungli", (jeden przeciwko drugiemu). Inni ludzie spostrzegani są z natury jako źli, złośliwi i egoistyczni oraz nienawistni. Poczucie braku zaufania rodzi niechęć, wrogość i podejrzliwość, pesymistyczne nastawienie. Analiza własnych przeżyć i odczuć ma charakter kompulsyjny. Nie obce jest też odczuwanie winy, wstydu, grzeszności, a niekiedy nawet próby samobójcze.
Wówczas gdy te podstawowe potrzeby są realizowane mamy do czynienia ze spostrzeganiem świata oraz życia jako przyjemnego, przyjacielskiego, życzliwego i serdecznego.

W konsekwencji pojawia się zaufanie do ludzi, znaczna tolerancja w stosunku do innych i spontaniczność wyrażania serdeczności oraz przewidywanie pomyślnych wydarzeń. Osoby te nie koncentrują się na sobie, na własnym Ja, ale ukierunkowują się na świat i na innych ludzi.
Poza głębokimi charakterologicznymi postawami pojawia się skłonność do reaktywnych zachowań. W ramach tych zachowań pojawia się poczucie niezadowolenia i zawiedzenia, napięcia, nerwowości, permanentnego zmęczenia, drażliwości zmienności nastroju. Nie obce jest tym osobom wadliwa ocena siebie, co powoduje dążenie do zdobycia mocy, pozycji społecznej lub do nadmiernej zależności, poczucia niższości, bezradności oraz agresywności.
Kiedy osoba jest zadowolona z siebie i osobistego szczęścia, ma poczucie stabilizacji emocjonalnej, akceptuje siebie i innych, współpracuje z innymi, a poczucie mocy wykorzystuje do rozwiązywania problemów, a nie okazywania wyższości. To obraz osoby z poczuciem bezpieczeństwa.
Ukształtowana struktura postaw względem siebie i otoczenia w wyniku udaremnienia potrzeb podstawowych staje się względnie niezależna w stosunku do swoich źródeł, tak iż osoba dorosła z syndromem braku poczucia bezpieczeństwa pozostaje niezmienioną w swojej postawie mimo oferowanej jej bezpiecznej przynależności i miłości. Osoby z syndromem poczucia bezpieczeństwa nie tracą go nawet wówczas, kiedy pojawia się zagrożenie, izolacja czy odrzucenie ze strony otoczenia, środowiska.

Kwestionariusz Poczucia Bezpieczeństwa (Security-Insecurity Inventory)

Kwestionariusz służy do określenia indywidualnych zmian, które współtworzą syndrom poczucia bezpieczeństwa. Bezpośrednim jednak przedmiotem pomiaru jest pewnego rodzaju nastrój, osobiste odczucia z uwagi na przezywane wydarzenia życiowe.
W oparciu o koncepcję potrzeb A Maslow wskazał na trzy źródła syndromu poczucia bezpieczeństwa. Do pierwszej grupy „Poczucie bliskości” należą: poczucie bliskości z innymi, ze światem, poczucie zadomowienia oraz poczucie wyodrębnienia się, wyobcowania i izolacji.
Do drugiej grupy „Poczucie stabilności” należą: poczucie stabilności, ładu i uporządkowania oraz poczucie chwiejności, przypadkowości, chaotyczności i niepokoju. Do trzeciego źródła „ Poczucie zaufania do siebie” nalezą: poczucie zaufania do siebie, afirmacja siebie, poczucie niepewności, onieśmielenia, niższości.
Według tych trzech wymienionych źródeł można podzielić pytania kwestionariusza.
Do pierwszej grupy należą stwierdzenia: Mój sposób bycia cechuje pewna swoboda towarzyska; Mam poczucie bycia użytecznym w świecie; Zazwyczaj mam dobre samopoczucie i czuje się silnym; Zazwyczaj myślę o świecie jako o przyjemnym miejscu do życia; Zazwyczaj jestem przekonany, że sprawy ułożą się pomyślnie; Uważam, że na ogól jestem szczęściarzem; Miałem raczej szczęśliwe dzieciństwo; Zazwyczaj czuję się zadowolony; Uważam, że inni ludzie patrzą na mnie jak na dziwaka.
Do drugiej grupy należą stwierdzenia: Uważam siebie raczej za osobę nerwową; Jestem skłonny do bycia podejrzliwym; Łatwo daję się wyprowadzić z równowagi; gdy mi się nie powodzi, skłonny jestem do użalania się nad sobą; Łatwo mnie urazić; Częstym powodem moich zmartwień jest jedynie to, że mogę spotkać jakieś niepowodzenia; Często bywa tak, że inni ludzie po prostu drażnią mnie; Mój nastrój łatwo się zmienia, od bardzo radosnego do smutnego; Czuję, ze nie potrafię panować nad swoimi uczuciami; Czasem nęka mnie to, że coś z otoczenia jest nierzeczywiste.
Trzecia grupę stanowią stwierdzenia: Brakuje mi poczucia pewności siebie; Często czuję się onieśmielony; Gdy spotykam ludzi po raz pierwszy, to zazwyczaj odczuwam obawę, że nie będą mnie lubić; Mam wystarczająco dużo wiary w siebie; Miewam trudności w wyrażaniu moich uczuć; Nęka mnie poczucie niższości; Dobrze układa mi się relacja z osobami płci odmiennej; Zazwyczaj czuję się swobodnie w świecie; Przystępując do współpracy z innymi zazwyczaj odczuwam lęk; Jestem na ogół raczej odprężony niż spięty.
Osoby z niskimi wynikami mogą przejawiać zachowania schizoidalne, neurotyczne, bierność. Nie wyklucza się także takich zachowań, które cechuje agresywność i władczość jako formy kompensacji. Niskie wyniki powinny sugerować konieczność głębszej i wieloetapowej psychoterapii. Dla głębszej diagnozy wskazana wydaje się analiza samooceny dokonywanej przez badaną osobę. Na uwagę powinny zasługiwać ci z badanych, którzy uzyskują niskie wyniki w Kwestionariuszu Poczucia Bezpieczeństwa i posiadający niską samoocenę.

Analiza wyników

Badaniu poddano osoby uzależnione od alkoholu u których występują wszystkie podstawowe i dodatkowe objawy uzależnienia wg ICD-10. W gadaniu uczestniczyli tylko mężczyźni aktualnie leczeni w oddziale stacjonarnym. Czas trwania uzależnienia od 5 do 15 lat.

Tabela 1. Wiek badanych osób







Średni wiek badanych 38 lat i 6 miesięcy.

Tabela 2. Wykształcenie badanych osób







Najliczniejszą grupę stanowią osoby z podstawowym, zasadniczym zawodowym wykształceniem i średnim. W tej grupie tylko jedna osoba posiadała wyższe wykształcenie.

Syndrom Poczucia Bezpieczeństwa wg A. Maslowa składa się z poczucia bliskości, poczucia stabilizacji i poczucia zaufania
Poniżej znajdują się stwierdzenia przyporządkowane do poszczególnych składników

Tabela 3. Poczucie bliskości





 





 







Im wyższy wynik w T, tym większe poczucie bezpieczeństwa

Z tabeli wynika, że w poczuciu bliskości grupy nie różnią się zbytnio. Oznacza to, że bez względu na wiek wszyscy badani odczuwają poczucie wyodrębniania się, wyobcowania i izolacji. Nie odczuwają bliskości z drugim człowiekiem, ze światem.

Tabela 4, Poczucie stabilności





 





 







W poczuciu stabilności także grupy badanych nie różnią się miedzy sobą.
Wszyscy badani mają poczucie chwiejności, przypadkowości, chaotyczności i niepokoju. Brak im poczucia stabilności, poczucia ładu i uporządkowania.

Tabela 5. Poczucie zaufania do siebie





 





 







W poczuciu zaufanie najniższe wyniki uzyskała grupa osób w wieku 20-30 lat. Sa osobami o znacznie mniejszym poczuciu zaufania do siebie i akceptacji oraz afirmacji. Sa znacznie bardziej niepewni siebie, onieśmieleni z poczuciem niższości.





 







Ogólny poziom wyników wyraźnie wskazuje, że grupa badanych osób uzależnionych od alkoholu ma bardzo niskie poczucie bezpieczeństwa
Tabela 6. Zestawienie wyników w wartościach T







Poszczególne składowe poczucia bezpieczeństwa w zależności od wieku badanych







Poziom wyników wyraźnie wskazuje, że grupa badanych osób uzależnionych od alkoholu ma niskie poczucie bezpieczeństwa. Szczególnie osoby w wieku 20 –30 lat. Wzrasta w wieku 31-40 lat aby ponownie to poczucie bezpieczeństwa obniżało się u osób w wieku 51-60. Być może właśnie na ten okres życia/31-40lat / przypada intensywne picie alkoholu i tym samym korzystania z mechanizmu obronnego/ iluzji i zaprzeczania, nałogowego regulowania uczuć/

Uzależnionych od alkoholu można scharakteryzować jako osoby z małym poczuciem bezpieczeństwa. Odczuwają odrzucenie, traktowanie z chłodem i bez życzliwości. Sam fakt picia alkoholu i częste stany nietrzeźwości powodują, że dochodzi do izolacji społecznej. Może to wynikać z doświadczenia jakie zbierają podczas swojego kilkuletniego nadużywania alkoholu. Otaczający ich świat ludzi odczuwają jako niebezpieczny i wręcz wrogi. Mechanizm iluzji i zaprzeczania nie pozwala im dostrzec tego, że to oni są odpowiedzialni za taki stan rzeczy a odpowiedzialność przerzucają na innych. W okresach krótkotrwałej remisji mają poczucie winy czy wstydu. Jednocześnie ten stan, tak przykry dla uzależnionych może skłaniać do poszukiwania ukojenia, zmiany nastroju alkoholem. Alkohol tez może zapewniać im subiektywne poczucie mocy, pozycji społecznej, poczucie większej kompetencji niż w rzeczywistości. Dezaprobata społeczna jakiej doznają uzależnieni od alkoholu powoduje stałe poszukiwanie i zapewnianie sobie poczucia bezpieczeństwa. Iluzje na swój własny temat wypełniają dawno już wydrążone, rozproszone Ja.
Nadużywanie alkoholu może sprawiać nie tylko sztuczne uzyskiwanie poczucia bezpieczeństwa a także rozwijać system iluzji i zaprzeczania, sprzyjać w korzystaniu z nałogowego regulowania uczuć i wypełniać marzeniowo-życzeniowymi treściami własną osobowość.

Poczucia bezpieczeństwa ma tez swoje zakorzenienie we wcześniejszym okresie życia i właśnie te doświadczenia mogą mieć znaczenie w etiologii uzależnienia od alkoholu, może wpływać na obraz choroby i jej terapię.
Najbardziej uzależnionym brakuje poczucia bliskości, stabilności i zaufania. Rekompensują sobie zwiększonym poczuciem zaufania do siebie, afirmacją, bo mogą jedynie liczyć na siebie ze względu na odrzucenie ich przez najbliższych i otoczenie.
Terapia ułatwia uzależnionym w miarę możliwości zobaczyć realistycznie siebie i właściwie ocenić swoje poczucie bezpieczeństwa. Bez terapii subiektywne poczucia bezpieczeństwa byłoby znacznie większe, ale niestety mniej prawdziwe.
Na uwagę zasługuje fakt, że w terapii najliczniej uczestniczą osoby w wieku od 30 do 50 roku życia. Może jest to właśnie okres, w którym najbardziej dostrzega się destrukcyjne skutki naduzywania alkoholu i można łatwiej dokonać osobistego wglądu.
Opracowanie to prezentuje poziom poczucia bezpieczeństwa w homogenicznej grupie osób uzaleznionych od alkoholu. Zapewne interesujące byłyby badania populacji Polaków. Okazać się może, że wśród Polaków poczucie bezpieczeństwa nie wiele odbiega od tego jakie posiadają osoby uzależnione.

Literatura:
1. Maslow A., Birsh E., Stein M., Honigmann I.: A clinically derived test for measuring psychological security-insecurity, Journal of Genetic Psychology 1945, 33, 21-41.
2. Maslow A.: Manual for the Security-Insecurity Inventory. Palo Alto, CA: consulting Psychologists Press, Inc. 1952.
3. Maslow A.: Motivation and personality. New York 1954.
4. Maslow A.: Teoria hierarchii potrzeb. w: Reykowski J.: Problemy osobowości i motywacji w psychologii amerykańskiej, Warszawa 1964, 135-163
5. Maslow A.: W stronę psychologii istnienia. Warszawa IW Pax, 1986.
6. Uchnast Z.: Metoda pomiaru poczucia bezpieczeństwa, Wykłady z psychologii KUL, Lublin 1990. s.95-108.

Streszczenie:
Prawidłowe funkcjonowanie psychofizyczne człowieka uzależnione jest od zaspokajania wielu potrzeb psychicznych i fizycznych. Do najważniejszych należy poczucie bezpieczeństwa. Brak właściwego poziomu zaspokojenia tej potrzeby powoduje poważne zakłócenia bez względu na wiek. Swoje konsekwencje obserwujemy w każdym wieku rozwojowym począwszy od noworodka a na schyłku życia kończąc. Brak poczucia bezpieczeństwa jest źródłem wielu zaburzeń natury psychicznej i fizycznej. Proces wyzdrowienia jest także zależny od poczucia bezpieczeństwa. Można przypuszczać, że właśnie niski poziom poczucia bezpieczeństwa stanowi poważne źródło sięgania po środki zmieniające nastrój i w konsekwencji prowadzą do uzależnienia. Osoby uzależnione od alkoholu bez względu na wiek i czas trwania choroby nie posiadają w dostatecznym stopniu poczucia bezpieczeństwa. W terapii ważne jest aby zwrócić uwagę na budowanie poczucia bezpieczeństwa.

Feeling of safety at dependent on persons from alcohol on basis Security-Insecurity Inventory A.Maslowa

Proper dependent on of man psychophysical functioning is from satisfying of many psychical needs and physical. To most important one should feeling of safety. Lack of proper level of satisfaction of this need causes serious disturbances without regard onto age. We observe one's consequences in every developmental age as early as from new-born child and on decline of life finishing. Lack of feeling of safety is source of many disorders of nature psychical and physical. Process of recovery is also dependent from feeling of safety. It was been possible to suppose, that just low level of feeling of safety makes up serious source of reaching for changing resources tune and in consequence they lead to dependence. Dependent on persons from alcohol without regard onto age and time of duration of disease do not possess in sufficient degree of feeling of safety. In therapy most important it is to turn attention onto building of feeling of safety.


Autor:
dr n.hum. Andrzej Lipczyński. Specjalista psycholog kliniczny i psychoterapii uzależnienia, zatrudniony w Samodzielnym Publicznym Zespole Opieki Zdrowotnej w Chełmie, Instytucie Psychologii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie i. Instytucie Stosunków Międzynarodowych w Chełmie W.Sz.D w Warszawie.

(5)
Reklama
Komentarze