Zaloguj
Reklama

Rehabilitacja dzieci upośledzonych w stopniu umiarkowanym, znacznym i głębokoim

Autor/autorzy opracowania:

Kategorie ICD:


Rehabilitacja dzieci upośledzonych w stopniu umiarkowanym, znacznym i głębokoim
Fot. ojoimages
(4)

Wczesna i intensywna stymulacja rozwoju dzieci upośledzonych w stopniu umiarkowanym, znacznym i głębokim stanowi szansę podniesienia poziomu ich funkcjonowania intelektualnego i przystosowania społecznego

Wczesna i intensywna stymulacja rozwoju dzieci upośledzonych w stopniu umiarkowanym, znacznym i głębokim stanowi szansę podniesienia poziomu ich funkcjonowania intelektualnego i przystosowania społecznego.

Rehabilitację prowadzą specjalnie przeszkoleni pedagodzy w przedszkolach specjalnych, “szkołach życia” i zakładach zamkniętych. Opieka nad upośledzonymi dziećmi, zdaniem J. Kostrzewskiego powinna polegać na zapewnieniu optymalnych warunków dla ich rozwoju i wychowania oraz stworzeniu im dobrej atmosfery i przychylnego stosunku społeczeństwa.

U dzieci upośledzonych w stopniu umiarkowanym, znacznym i głębokim stwierdza się duże zróżnicowanie ze względu na poziom rozwoju poszczególnych czynności - od braku percepcji do zdolności spostrzegania przedmiotów, od braku rozumienia nawet intonacji słów do porozumiewania się 2—3-wyrazowymi zdaniami oraz rozumienia prostych poleceń. Terapia dzieci głęboko upośledzonych jest szczególnie trudna, ponieważ postępy rozwojowe są bardzo powolne, słabo zauważalne. Wywiera to wpływ na osoby opiekujące się nimi, obniżając ich motywację do pracy wychowawczej. Zdrowe niemowlę samo prowokuje postawy opiekuńcze dorosłych i wzmacnia ich spontaniczne reakcje. Natomiast dziecko głęboko upośledzone może oddziaływać hamująco na spontaniczne postawy opiekuńcze dorosłych ze względu na: ograniczoną możliwość porozumiewania się, słabe reagowanie emocjonalne na drugiego człowieka oraz patologiczne zachowania, takie jak: stereotypie, wybuchy pobudzenia psychoruchowego. Dlatego w programie wychowawczo-opiekuńczym na pierwszym miejscu powinno znajdować się kształtowanie reakcji uczuciowych i społecznych oraz przeciwdziałanie zaburzeniom zachowania, a dopiero na drugim miejscu — uczenie samoobsługi.

Celem pracy wychowawczej z dziećmi upośledzonymi w stopniu umiarkowanym, znacznym i głębokoim jest zatem:

  • uzyskanie jak największych postępów w rozwoju dzieci,
  • wychowanie dzieci w taki sposób, by praca rodziców i opiekunów stała się lżejsza w sensie fizycznym i psychicznym oraz aby zwiększały się ich spontaniczne postawy opiekuńcze.

Dzieci te wymagają opieki, która powinna być —zdaniem H. Olechnowicz — pielęgnacją wychowującą. Oznacza to, że racjonalnie zaplanowane, wykonane ze zrozumieniem czynności pielęgnacyjne są podstawą ich wychowania, zwłaszcza w pierwszych latach życia. Sytuacja karmienia może stać się podstawą nawiązania kontaktu społecznego z dzieckiem, rozpoznawania osoby karmiącej, formą elementarnego, bezsłownego porozumiewania się. H. Olechnowicz szczegółowo analizuje sytuację karmienia, dostrzegając w niej możliwość nawiązania pierwszego dialogu społecznego między osobą karmiącą i karmionym dzieckiem, następnie wydziela kolejne etapy tzw. dojrzałości pokarmowej, które dziecko może osiągać, gdy jest umiejętnie karmione.
Kształtowanie nawyków czystości jest ważne z punktu widzenia trudności pielęgnowania szczególnie starszych dzieci. Zgłaszania potrzeb fizjologicznych można uczyć przez stosowanie wzmocnień pozytywnych — natychmiastowego nagradzania dziecka za samodzielne wykonanie łatwego elementu tej czynności, np. dobrowolne pójście do ubikacji. Po zautomatyzowaniu tego zachowania zaczyna nagradzać się następne, trudniejsze etapy tej czynności.

Kształtowanie umiejętności porozumiewania się słownego wymaga właściwego formułowania wypowiedzi kierowanych przez dorosłych do dziecka. H. Olechnowicz wyróżnia dwie formy tych wypowiedzi:

  • informacje, polecenia i pytania, które powinny być jednowyrazowe, zawsze o tym samym brzmieniu, poparte gestem, wypowiedziane wyraźnie i dobitnie. Gdy dziecko ich nie zrozumie należy mu je wytłumaczyć, a nie powtarzać coraz głośniej, okazując przy tym irytację. Nie należy formułować wypowiedzi w formie warunkowej, np. “jeżeli będziesz grzeczny, to...”, bo jest zbyt trudna dla dzieci upośledzonych,
  • mowa intonacyjna, która jest formą podtrzymywania kontaktu społecznego. Wypowiedzi mogą być zrytmizowane, silnie modulowane pod względem tonacji, głośności.

Dużą rolę w kontaktach z dziećmi upośledzonymi w stopniu umiarkowanym, znacznym i głębokim odgrywa dialog bezsłowny: emocjonalny i czynnościowy. Dialog emocjonalny to wymiana sygnałów uczuciowych, np. uśmiechów. Styl wychowania warunkuje formy wyrażania uczuć, tonuje zbyt gwałtowne ich formy. Dialog czynnościowy polega na tworzeniu sytuacji, w których dziecko może zrozumieć zamiar dorosłego, np. wyciąga ręce do rzucanej mu piłki. Najcenniejsze są przejawy inicjatywy ze strony dziecka, gdy np. ruchem zapowiada, co chce uczynić. W przypadku, gdy dorosły będzie odpowiadał na te sygnały, u dziecka rozwinie się potrzeba i nawyk porozumiewania się.

Terapia zajęciowa ma na celu skierowanie uwagi dziecka na przedmioty i czynności zewnętrzne w celu odwrócenia jego uwagi od działań skierowanych na własne ciało, takich jak kiwanie się i inne streotypowe ruchy. Są to zajęcia indywidualne, w czasie których dziecko skupia uwagę na 3—5 minut. Należą do nich zajęcia ruchowe, m. in. ruchy bierne wykonywane na dziecku i ruchowo-rytmiczne (wyklaskiwanie rytmu, odtwarzanie go na bębenku). Słuchanie muzyki może działać aktywizująco lub uspokajająco. H. Olechnowicz podkreśla znaczenie takich monotonnych zabaw jak przesypywanie, przelewanie, przekładanie, ponieważ zmniejszają one nadpopubdliwość psychoruchową i zastępują chaotyczną aktywność dzieci. Terapię zajęciową dobrze jest prowadzić, w formie tzw. zabaw lustrzanych, gdy dorosły i dziecko bawią się równocześnie bliźniaczymi zabawkami, siedząc naprzeciwko siebie i obserwując nawzajem swoje działania. Ma to znaczenie dla nauczenia się posługiwania różnymi przedmiotami poprzez naśladownictwo oraz dla nawiązania bezsłownej komunikacji między partnerami.

Niezbędne jest także oddziaływanie na dzieci głęboko upośledzone w celu zmniejszenia ich napięcia psychicznego, powstałego wskutek nieumiejętności zaspokajania potrzeb, które często objawia się w sposób społecznie niepożądany, np. wybuchy złości, krzyk, reakcje agresywne.
Oddziaływanie korekcyjno-wychowawcze ma głównie charakter zabawy, a uczenie opiera się na wzmocnieniach pozytywnych. W przedszkolu specjalnym dzieci upośledzone w stopniu znacznym i umiarkowanym znajdują się zwykle w jednej grupie. Powoduje to, że dzieci bardziej sprawne pomagają mniej sprawnym, co wpływa na wzrost ich dojrzałości społecznej. Dla dzieci mało aktywnych są one wzorem do naśladowania. W pracy z dziećmi upośledzonymi w stopniu umiarkowanym i znacznym stosuje się takie formy zajęć, jak: gry ruchowe, sportowe, zajęcia plastyczne, muzyczne, rytmiczne. Wskazane jest także stosowanie zajęć relaksacyjnych, szczególnie w przypadkach nadpobudliwości psychoruchowej tych dzieci, poważnie utrudniającej oddziaływania wychowawcze oraz dydaktyczne. Zajęcia takie, będące modyfikacją treningu autogennego, opracowała A. Polender. W terapii dzieci upośledzonych umysłowo stosowana bywa metoda dobrego startu opracowana przez M. Bogdanowicz, która jest modyfikowana zależnie od potrzeb i możliwości dzieci poddawanych terapii. Na przykład zajęcia odbywają się kilkakrotnie w ciągu tygodnia, podczas których opracowywane są poszczególne etapy metody (dzieci upośledzone w stopniu lekkim) lub też tylko jej elementy, włączane w różnorakie zajęcia dydaktyczno-wychowawcze (dzieci upośledzone w stopniu głębszym).

Coraz bardziej popularna staje się w Polsce metoda pracy z dziećmi upośledzonymi i ich rodzicami, opracowana przez Veronikę Sherborne. Program ten obejmuje zarówno oddziaływanie na sferę ruchową, jak i na całą osobowość dziecka (rozwijanie znajomości własnego ciała, otaczającej przestrzeni, wzmacnianie poczucia tożsamości, własnej wartości, zaufania do siebie samego itp.). Równie ważnym efektem tych zajęć jest kształtowanie kontaktów społecznych dziecka z dorosłymi i z innymi dziećmi, opartych na zaufaniu i nawiązanej więzi emocjonalnej. Zajęcia polegają na wspólnej zabawie ruchowej, przypominającej naturalne formy zabawy dorosłego z dzieckiem, takie jak podrzucanie, kołysanie, turlanie. Daje to możliwość nawiązania bliskiego kontaktu, który potem może zostać rozszerzony na inne osoby.

Bibliografia:

  1. Birch A., Malim T. (2001) “Psychologia rozwojowa w zarysie”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
  2. Bogdanowicz M. (1991) “Psychologia kliniczna dziecka w wieku przedszkolnym”, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa.
  3. Garczyński S. (1972) “Potrzeby psychiczne. Niedosyt, zaspokojenie.” Wydawnictwo Nasza Księgarnia, Warszawa.
  4. Red. Haring N. G., Schiefeldbusch R. L. (1973) “Metody pedagogiki specjalnej”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
  5. Harwas-Napierała B., Trempała J. (2001) Psychologia rozwoju człowieka”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
  6. Red. Kirejczyk K. “Upośledzenie umysłowe”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
  7. Przetacznik-Gierowska M., Makiełło-Jarża G. (1992) ”Psychologia rozwojowa i wychowawcza wieku dziecięcego”, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa.
  8. Red. B. Suchodolski (1985) “ Pedagogika”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
(4)
Reklama
Komentarze