Zaloguj
Reklama

Rola czynników psychologicznych w powstaniu i przebiegu schorzeń dermatologicznych

Autor/autorzy opracowania:

Recenzenci:

  • dr hab.n.med. Irena Krupka-Matuszczyk, prof. ŚAM

Kategorie ICD:


Rola czynników psychologicznych w powstaniu i przebiegu schorzeń dermatologicznych
Fot. medforum
(0)

Holistyczne spojrzenie na człowieka chorego zmusza za każdym razem do zwrócenia uwagi nie tylko na konkretne schorzenie, ale na całego człowieka z jego sposobem funkcjonowania psychologicznego.

Holistyczne spojrzenie na człowieka chorego zmusza za każdym razem do zwrócenia uwagi nie tylko na konkretne schorzenie, ale na całego człowieka z jego psychologicznym sposobem funkcjonowania. Niektóre schorzenia, mimo że dotyczą symptomatologii skórnej są w istocie zaburzeniami psychicznymi (obłęd pasożytniczy, omamy i urojenia dotyczące skóry, trichotillomania, dermatozy arteficjalne), inne natomiast są schorzeniami dermatologicznymi, jednak decydującą rolę w ich powstawaniu odgrywają czynniki psychologiczne (świąd samoistny, nadmierne pocenie się i przewlekła pokrzywka). Jeszcze inną grupę stanowią choroby dermatologiczne uwarunkowane zdecydowanie biologicznie, których przebieg modyfikowany jest przez czynniki psychologiczne (atopowe zapalenie skóry, łysienie plackowate, łuszczyca). Poniższa prezentacja schorzeń psychoderamtologicznych w pewien sposób może spowodować uwrażliwienie zarówno lekarzy dermatologów,psychiatrów oraz psychologów na zaburzenia psychiczne, pojawiające się w chorobach skóry i odwrotnie. Przez schorzenie psychodermatologiczne należy rozumieć wszelkie zaburzenia, w których występuje komponenta dermatologiczna i psychologiczna. Jak już wspomniano na wstępie ze względu na przewagę jednej z komponent można wyodrębnić trzy główne kategorie schorzeń psychoderamtologicznych:
1. Pierwotne zaburzenia psychiczne ujawniające się schorzeniami skóry i jej uszkodzeniami.
2. Schorzenia dermatologiczne o psychogennej etiologii. Do tych czynników psychogennych można zaliczyć stres, konflikty, szczególnie emocjonalne, frustrację i cechy osobowości.
3. Schorzenia dermatologiczne uwarunkowane przede wszystkim czynnikami biologicznymi, które ulegają swoistej modyfikacji przez czynniki psychologiczne.[28,54,2,3]

Oczywiście podział ten jest bardziej przydatny w badaniach klinicznych, natomiast praktyka potwierdza nakładanie się na siebie.

1. Zaburzenia psychiczne z objawami dermatologicznymi

W tej grupie zaburzenia psychiczne mogą i na ogół przyjmują postać dolegliwości skórnych. Do tej grupy można zaliczyć:

Omamy dotykowe

Omamy dotykowe jako przejaw zaburzeń spostrzegania zmysłowego są patologicznymi doznaniami czuciowymi przy braku działania konkretnego receptora czucia powierzchniowego i absolutnym przekonaniu ich realności. Najczęściej występują pod postacią poruszania się insektów po powierzchnią skóry, drążenia kanałów w skórze, jak również drażnienia skóry prądem, podpalania powierzchni części ciała. Objawy te zazwyczaj występują w psychozach z zaburzeniami świadomości (majaczenia), psychozach schizofrenicznych oraz halucynozach. Omamy dotykowe często wywoływane są nadużywaniem alkoholu, narkotyków (kokainy, amfetaminy) fenicyklidyny [4,15,5]. W przypadkach, w których dochodzi do zaburzenia świadomości niezbędna jest hospitalizacja [6].

Zaburzenia obrazu siebie

Skóra we wczesnym okresie rozwojowym stanowi bardzo istotny element własnego obrazu ciała. Kiedy dziecko nie doznaje właściwej opieki (kontaktu cielesnego), wówczas powstaje zaburzony, niestabilny obraz ciała. W sytuacjach stresu może pojawić się obsesyjne lub urojeniowe zainteresowanie skórą. W tym przypadku nie zawsze muszą pojawiać się jakiekolwiek zmiany na skórze, chociaż literatura podaje takie przypadki [10,15].
Znane są dysmorfofobie, której podstawowymi objawami są subiektywne poczucie brzydoty, zdeformowania ciała [54]. Skargi najczęściej dotyczą wyglądu twarzy (zmarszczki, blizny, zaczerwienienia, zblednięcia) . Zaburzenie obrazu ciała może dotyczyć każdego obszaru. Efektem zaburzenia obrazu ciała jest zamartwianie się, co powoduje pogorszenie funkcjonowania w życiu codziennym [43,12]. Jednym z poważniejszych objawów psychicznych jakie temu towarzyszą jest depresja. Jej nasilenie może być różne. Niekiedy jest tak duże, że dochodzi do prób samobójczych. Dotyczy to szczególnie osób z zaburzeniami obrazu siebie w obrębie skóry twarzy [8]. Jeśli zaburzenia dysmofofobiczne nie mają charakteru urojeniowego to zazwyczaj zalicza się je do zaburzeń hipochondrycznych lub obsesyjno-kompulsywnych. Kiedy jednak przybierają formę urojeń, traktuje się je jako jedną z form monosymptomatycznych psychoz hipochondrycznych. Dysmorfofobia może być pierwszym symptomem rozpoczynającego się procesu schizofrenicznego [43,55,15,19].

Dermatozy sztucznie wywołane

Do tej grupy schorzeń należą zaburzenia psychopatologiczne, których istotę stanowią zaburzenia psychiczne, w związku z którymi powstają samookaleczenie dokonywanie przez pacjenta.

Urojenia pasożytniczej choroby skóry

Obłęd pasożytniczy skóry nie jest postacią fobii, czyli zaburzeniem lękowym charakteryzującym się unikaniem określonych sytuacji czy przedmiotów. Ma on charakter zaburzenia urojeniowego, w którym osoba wypowiada fałszywy sąd w przekonaniu o jego prawdziwości i nie koryguje tego pomimo oczywistych dowodów jego niedorzeczności..
Tego typu zaburzenia składają się z pojedynczego sądu urojeniowego natury somatycznej. Zaburzenie to rozpoznaje się wówczas, gdy głównym tematem urojenia staje się wrażenie zakłócenia funkcji organizmu. Urojenia somatyczne mogą mieć charakter sądu o wydzielaniu przez ciało lub jego część przykrego zapachu, odoru, przekonanie że skóra opanowana jest przez pasożyty. Munro[22] zaburzenie to określa terminem monosymptomatycznym psychozy hipochondrycznej w związku z wystąpieniem pojedynczego systemu urojeń hipochondrycznych . Zdarza się tak, że obłęd pasożytniczy może być jednym z objawów innych zaburzeń psychicznych i jest niekiedy spotykany w przebiegu schizofrenii czy zaburzeń depresyjnych [ 23,25,36]. Obłęd ten może występować również w przebiegu ciężkiego zatrucia alkoholowego u osób uzależnionych od alkoholu, kokainy, amfetaminy a także w chorobie Parkinsona, pląsawicy Huntingtona, chorobach infekcyjnych, niedoborach witaminy z grupy B, gruźlicy i AIDS [8,33,36]. Do klasycznych objawów należą omamy dotykowe odbierane jako pełzanie robaków, insektów [17,47]. W celu ich wydobycia pacjenci używają nie tylko palców, ale niekiedy igieł czy innych instrumentów. Obłęd pasożytniczy może przebiegać bez zmian na skórze. W większości jednak stwierdza się uszkodzenia od łagodnego zadrapania do zmian głębszych, nawet o charakterze owrzodzeń. Cechą charakterystyczną jest ich asymetria wynikająca z faktu lateralizacji (dominacja prawej lub lewej ręki) [29]. Pacjenci z obłędem pasożytniczym są tak niewzruszeni w swoich przekonaniach, że na ich ciele bądź pod skórą zagnieździły się pasożyty, że przynoszą na dowód skrawki skóry, czasami jakieś paprochy. Jeśli chodzi o sferę psychologiczną, to owi pacjenci są na ogół inteligentni, często ekscentryczni i zazwyczaj wyizolowani społecznie. W tym miejscu warto przypomnieć, że postawa akceptacji jakiej oczekuje się od lekarza nie może oznaczać potwierdzenia jego fałszywych patologicznych przekonań [11].

Dermatoza arteficjalna (dermatitis artefacta)

Dermatoza arteficjalna, to zmiany powstające w efekcie działania na skórę samego człowieka, którym to skutecznie zaprzecza. Na ogół zmiany skórne znajdują się w obszarze ciała dostępnego dla rąk i mogą być różnego rodzaju a tworzone w wymyślny sposób. U wielu pacjentów z dermatozą artefacjalną stwierdza się zaburzenia osobowości typu borderline. Osoby takie charakteryzują się niemożnością tworzenia dojrzałych relacji interpersonalnych, niestałością obrazu siebie, brakiem stabilności afektywnej. Nierzadko pojawiają się próby samobójcze. Zmiany skóry wywołane przez samych pacjentów mogą być przez nich używane do pozyskiwania troskliwej opieki „ wołanie o pomoc” zwłaszcza w sytuacjach stresu psychologicznego, co nie jest aż tak rzadkie u tego typu osób. Niektórzy uważają, że samouszkodzenia są formą radzenia sobie z gniewem i pustką [29,56]. U pacjentów z bardzo zaburzoną osobowością, kontakt z lekarzem trwa tak długo, jak długo wszystkie poczynania spełniają jego oczekiwania i realizują się jego potrzeby. Kiedy brakuje tego, zmienia lekarza [28]. Van Moffaert M. [ 54] donosi, że dla prognozy terapeutycznej ma znaczenie lokalizacja zmian wywołanych na skórze. Najchętniej pomoc psychologiczna przyjmują pacjenci ze zmianami na twarzy i w okolicach genitalnych. Pacjenci ze zmianami rozsianymi na innych częściach ciała, pomocy psychologicznej nie przyjmują i jej nie poszukują. Autorka też podkreśla skuteczność działania placebo na osoby z dermatozą arteficjalną.

Samouszkodzenia o podłożu nerwicowym (neurotic excoriations)

Schorzenie to powstaje na skutek drapania zainicjowanego swędzeniem skóry. Pacjent zwykle przyznaje się do tego i tym się różni od dermatitis artefacta. Zaburzenie to powstaje stosunkowo często w okresie dojrzewania i może przybierać postać przymusu. Cechy charakterystyczne dla osobowości tego typu pacjentów to perfekcjonizm, kompulsywność, zaburzenia obsesyjno-kompulsywne oraz depresja [16].

Trichotillomania

Spoglądając na to zaburzenie pod kątem biologicznym, to można zauważyć, że czynnikiem odpowiedzialnym jest nadaktywność układu serotoninergicznego a konkretnie podwyższony poziom 5HIAA (produkt rozpadu serotoniny – kwas 5-hydroksyindoleoctowy) [ 22,24,50]. Początek choroby może nastąpić w każdym wieku. U małych dzieci z reguły ma łagodny przebieg, którym mogą towarzyszyć inne objawy, takie jak zachowania regresywne, moczenie nocne, koszmarne sny. Do piątego roku życia zaburzenia te pojawiają się znacznie częściej u chłopców, w późniejszym u dziewczyn i następnie kobiet [28]. U dzieci trichotillomania opisywana jest jako objaw lęku, podobny do ssania kciuka, obgryzania paznokci, dłubania w nosie [39,48]. Czynnikiem wyzwalającym jest aktualnie bądź zagrażająca separacja od osób znaczących,, do których dziecko się przywiązało. Matki tych dzieci były często charakteryzowane jako ambiwalentne, krytyczne, wrogo usposobione, agresywne, nietolerancyjne, nadopiekuńcza [13,21,56]. Ojcowie natomiast spostrzegane są jako osoby trzymające się na uboczu, wycofujące oraz bierno-agresywne [56,13,48].
Miejsca, z którego pacjenci usuwają włosy dotyczą dowolnego owłosionego obszaru skóry. Najczęściej jednak do wyrywania, łamania włosów dochodzi z okolic skóry głowy, brwi, rzęs, przedramienia, owłosienia łonowego, okołoodbytniczego [57]. Wyrywanie włosów może pojawiać się w formie krótkotrwałych epizodów lub w formie wielogodzinnych okresów. Często wyrywanie włosów łączy się ze skręcaniem, łamaniem, a nawet żuciem czy jedzeniem wyrywanych włosów. Nasilenie trichotillomanii wzmaga sytuacja stresowa, chociaż pojawia się także w okresie odprężenia (czytanie książki, oglądania tv.) Wyrywaniu włosów towarzyszy uczucie ulgi lub przyjemności, natomiast przerwanie wyrywania włosów łączy się z uczuciem rosnącego napięcia [39]. Trichotillomania ma charakter zaburzenia psychicznego i jako taka wymaga leczenia psychiatrycznego i psychologicznego. Badania psychologiczne wykazały, że u podłożem tej jednostki nozologicznej może być konflikt pomiędzy dążeniem, aktywnością i niezależnością a poczuciem konieczności podporządkowania się sytuacji domowej lub szkolnej. Osoby cierpiące na to zaburzenie spostrzegane są jako nerwowe, zbuntowane, konfliktowe, agresywne z ukierunkowaniem agresji na zewnątrz lub ku sobie w formie wyrywania włosów. W postępowaniu terapeutycznym przyjmuje się postawę wspierającą a unika się wzbudzania lub powiększania poczucia winy i wstydu.

2. Dermatozy o etiologii psychogennej

Świąd samoistny pojawia się przy braku przyczyn metabolicznych i systemowych i ma ogromne znaczenie w dermatologii [57]. Objawy są dla pacjenta bardzo uciążliwe. W percepcji świądu istotna rolę odgrywają czynniki psychologiczne. Osoby drażliwe, podatne na lęk i wzruszenia w sytuacji stresu, częściej uskarżają się na świąd i nie ulega wątpliwości, że czynniki emocjonalne mogą nasilać świąd także w różnych schorzeniach skóry [7,31]. Z psychologicznego punktu widzenia świąd może być wyrazem głębszego zaburzenia psychicznego, konfliktu emocjonalnego, głęboko wypartego nerwicowego załamania, tłumionej agresywności i depresji [20].

Nadmierne pocenie

Powszechnie przyjmuje się, że to schorzenie związane jest ze stresem psychologicznym [54]. Stres jest, nadmiernym w stosunku do potrzeby, odpowiedzią, reakcją organizmu na określone czynniki środowiskowe. Czynniki te określa się jako stresory, bodźce niekontrolowane, oceniane jako zagrożenie fizyczne lub psychiczne dla homeostazy [37].
Stresory mogą mieć charakter behawioralny (brak akceptacji, izolacja społeczna, brak zaspokojenia potrzeb, ograniczenie wolności) jak i fizjologiczne (strach, gniew, frustracja). Reakcją na stresor jest uruchomienie cyklu reakcji niekontrolowanych, służących do utrzymania homeostazy. Nadmierne pocenie się występuje przy braku widocznych nieprawidłowości anatomicznych czy czynnościowych gruczołów potowych. Pocenie tego typu jest pod kontrolą cholinergiczną i adrenenergiczną za co mogą być odpowiedzialne ośrodki płatów czołowych. Nadmierne pocenie predysponuje do wtórnych infekcji, do utrudnionego funkcjonowania społecznego i rodzinnego[57].

Pokrzywka przewlekła

Wielu lekarzy [16,28] uważa, że pokrzywka nie ma biologicznego podłoża, a jedynie emocjonalne. Silny stres emocjonalny może nasilać zmiany chorobowe. Whitock [58] uważa, że czynnikami psychologicznymi wywołującymi pokrzywkę mogą być różnego rodzaju napięcia, zamartwianie się, niekiedy wstrząs psychiczny, problemy rodzinne czy finansowe. Jeśli chodzi o cechy osobowości, to bierność w kontaktach z innymi, skłonności do lęku przy niskiej tolerancji, wrażliwość w związkach uczuciowych i brak pewności siebie są przyczynami pojawienia się pokrzywki przewlekłej [31].

3. Choroby dermatologiczne modyfikowane przez czynniki psychiczne

Do tej grupy schorzeń należą te, które w dużej mierze uzależnione są od czynników biologicznych i czynników psychologicznych mających wpływ na ich przebieg. Większość tych schorzeń ma komponentę immunologiczną i dlatego mogą też odgrywać istotna rolę mechanizmy psychoneuroimmunologiczne, a szczególną rolę odgrywają tu neuropeptydy i naczynioaktywny peptyd jelitowy. Na działanie tych neuropeptydów ma wpływ stres psychologiczny. Do tej grupy schorzeń należy atopowe zapalenie skóry, łysienie plackowate i łuszczyca [16,27,41].

Atopowe zapalenie skóry

Etiopatogeneza atopowego zapalenia skóry od dawna była łączona z czynnikami neuropsychologicznymi, mającymi znaczenie w powstaniu i utrzymaniu się schorzenia. Szczególnie elementy emocjonalne wywierają wpływ na powstanie błędnego koła : swędzenie i drapanie[54]. Wielu autorów [16,22,31,54] uważa, że choroba ta ma swoje podłoże funkcjonowania relacji rodzinnej, szczególnie pomiędzy matką a dzieckiem. Dotyczy to niewłaściwej postawy matki wobec dziecka, jawne lub ukryte odrzucenie, wrogość w stosunku do dziecka oraz zbyt szybkie odstawienie od piersi [26]. Atopowe zapalenie skóry u jednego z członków rodziny, szczególnie u dziecka ma znaczenie dla jej funkcjonowania. Zmiany chorobowe dostarczają rodzinie dodatkowych stresów. Szczególnie rodzice dziecka z atopowym zapaleniem skóry przeżywają napięcie psychiczne, poczucie winy, wyczerpanie, frustrację i bezradność. U dziecka pojawiają się trudności wychowawcze, dyscyplinujące. Dość szybko dziecko uczy się wykorzystywania swojego schorzenia do manipulacji rodzicami [26]. Nie tylko u dzieci, ale również u dorosłych problemy psychologiczne odgrywają role w atopowym zapaleniu skóry i jego przebiegu. Wielu badaczy starało się ustalić profil psychologiczny charakterystyczny dla osób z tym schorzeniem. Okazało się, że osoby te wykazują znaczny poziom neurotyczności, mają tendencje do tłumienia uczuć, szczególnie agresji, zaprzeczaniu uczuciom niechęci i gniewu [1]. Grupę tę charakteryzuje też znacznie większy poziom lęku i niższy poziom oceny jakości życia i ekspresji emocji [32]. Okazało się też, że pojawienie się choroby związana było z traumatycznymi wydarzeniami w życiu [16]. Lubban-Plozza i współpracownicy uważają [31], że lokalizacja zmian na skórze związane jest z charakterem konfliktu z osoba znaczącą. Otóż, jeśli zmiany umiejscowione są na klatce piersiowej, to konflikt ma jawny przebieg. Natomiast zmiany na biodrach, ramionach i udach, to konflikt jest znacznie ukryty. Wracając do jakości życia pacjentów, to zmiany chorobowe wywołują poczucie stygmatyzacji, prowadzą do wycofania, lęku, braku pewności siebie [26,32]. Psychoterapia w leczeniu tego typu, schorzenia, obok farmakoterapii ma ogromne znaczenie i redukuje symptomy psychologiczne.

Łuszczyca

Łuszczyca jest najlepszym przykładem potwierdzającym udział układu nerwowego w chorobach skóry. Należy do grupy schorzeń „ high stres reactors” [29]. Jest też chorobą zapalną skóry przebiegającą z okresowymi zaostrzeniami i remisją. Ujawnienie się choroby jak i zaostrzenie lub nawroty uzależnione są od wielu czynników endogennych lub egzogennych. Do ważnych czynników mających znaczenie w etiopatogenezie łuszczycy i jej przebieg mają cechy osobowości i występujący stres [50,49,38.52]. Badania struktury osobowości wskazują, że inicjacja i przebiegu choroby zależy od wielu czynników związanych z odpornością na stres oraz radzenia sobie w sytuacjach psychologicznie trudnych. Takimi sytuacjami mogą być stany deprywacji potrzeb, niezaspokojona potrzeba akceptacji, lęk przed oceną społeczną [18,24,34]. Badając osoby z łuszczycą zauważono również wysoki poziom lęku, depresji, które wysoko korelują z czasem trwania choroby[53]. Do cech charakterystycznych dla osób z łuszczycą należą: wypieranie konfliktów emocjonalnych, mała akceptacja siebie. Okazuje się także, że im większy obszar ciała obejmuje schorzenie, tym silniejsze są tendencje do reakcji konwersyjnych i silniejszej koncentracji na stanie zdrowia. Zauważono także, że osoby z tym schorzeniem mają podwyższony poziom lęku, który utrzymuje się nie tylko w czasie choroby, ale także podczas remisji. Podobnie też sprawa ma się z poczuciem wewnętrznego konfliktu emocjonalnego [9,11,21]. Rożne doniesienia pozwalają sądzić, że pomoc psychologiczna może przynieść pozytywy wpływ na przebieg łuszczycy[16,46,55]. Najbardziej efektywną będzie tu psychoterapia grupowa przy udziale farmakoterapii [55].

Łysienie plackowate

Z wielu doniesień naukowych dotyczących tego schorzenia (nagła utrata włosów) wynika, że etiologia jest złożona. Schorzenie to może mieć podłoże autoimmunologiczne, hormonalne, genetyczne oraz emocjonalne[40]. Jeśli chodzi o czynniki psychologiczne, to wielu autorów uważa, że udział stresu w patogenezie tej choroby jest bardzo znaczący. Silnym traumatycznym doświadczeniom przypisuje się szczególne znaczenie. Koblenzer [28] mówi o nieuświadomionym gniewie jako ważnym czynniku pojawiania się tego schorzenia. Z kolei Grupta i Grupta [16] uważają, że zdecydowanie ważnym w etiologii łysienia plackowatego są czynniki psychosomatyczne. Nasilenie objawów nie koreluje z nasileniem stresu emocjonalnego. Reasumując rozważania niewątpliwie wydaje się, że sam fakt pojawienia się defektu kosmetycznego może powodować niekorzystne zmiany w funkcjonowaniu psychologicznym pacjenta i stać się źródłem stresu psychologicznego.

Na zakończenie można wysunąć następujące wnioski:
1. Niektóre zaburzenia psychiczne, dysfunkcje psychologiczne i zaburzenia zachowania mają wpływ na schorzenia dermatologiczne zwane psychodermatologicznymi.
2. Diagnozowanie pacjentów dermatologicznych powinna być holistyczna i obejmować rozpoznanie nie tylko roli biologicznej, ale także psychologicznej, społecznej.
3. Podobnie jak wiele dyscyplin medycznych, również dermatologia powinna korzystać z pomocy psychologa.

Literatura:
1.Absolon C.M., Cortrell D., Eldridge S.M.: Psychological disturbance in atopic eczema: the extent of the problem in school-aged children. Br J Dermatol 1997, 137, 241-245.2.Aktan S., Ózmcn E., Sanli B.: Psychiatric disorders in patients at-tending a dermatology outpatient clinic. Dermatology 1998, 197, 230-234.3.American Psychiatric Association. Diagnostic and statistical manual of mental disorders, IV wyd. Washington DC,1995 4.Bilikiewicz A.: Słownik terminologiczny, [w:] Psychiatria. A. Bilikiewicz, W. Strzyżewski (red.). PZWL, Warszawa, 1992,481-524. 5.Boguszyńska-Górnicka H., Górnicki A., Borkowska A. :Profil osobowości kobiet chorych na łuszczycą. Przegl Dermatol 1999, 84,433-439., 6.Cotterill J.A.: Psychiatry and the skin. Br J Hosp Med 1989,42, 7.Czubalski K.: Psychologiczne i psychosomatyczne aspekty chorób skóry a postępowanie lekarza dermatologa, [w:] Psychologia lekarska. .M. Jarosz (red.), PZWL, Warszawa, 1988, 452-459., 8.Dricoll M.S., Rothe M.J.: Delusional parasitosis a dermatologic, psychiatric and pharmacologic approach. J. Am Aced Dermatol 1993,29,1023-133. 9.Duran V.,Jovnovic M.: The effect of psoriasis. Med Pregl. 1993,46,120-126., 10Elmer K.B., Gcorge R.M., Petcrson K.: Therapeutic update: use of risperidone for the treatment of monosymptomatic hypochondriacal psychosis J Am Acad Dermatol 2000, 43, 683-686., 11.Fried R.G., Friedeman S., Paradis C.: Trivial or terrible? The psychosocial impact of psoriasis. Int J Dermatol 1995, 34, 101-105. 11a. Freinhar J.P.: Delusions of parasitosis. Psychosomatics 1984,25,47-53., 12.Fritzsche K., Ott J., Zschocke I.: Psychosomatic liaison service in dermatology. Dermatology 2001, 203, 27-31., 13. Greenberg H.R., Sarner C.A.: Trichotillomania .Symptom and syndrome. Arch.Gen.Psychiat.,1965,12,482-487. 14.Gupta M.A.,Gupta A.K.: Suspect psychosomatic aspect of psoriasis. Adv. Dermatol. 1990,5,21-25, 15.Gupta M.A., Gupta A.K.: Psychodermatology: An update. J Am Acad Dermatol 1996,34, 1030-1046., 16.Gupta M.A., Voorhees J.J.: Psychosomatic dermatology. Is it relevant? Arch Dermatol 1990, 126, 90-93. 17.Gupta M.A., Schork N.J., Gupta A.K.: Alcohol intake and treatment responsiveness of psoriasis. J Am Acad Dcrmatol 1993, 28, 730-732., 18. Grupta M.A.: Suspect psychosomatic aspect of psoriasis. Adv. Dermatol 1990,5,21-25. 19.Gupta M.A., Gupta A.K., Schork N.J.: Depression modulates pruritus perception: A study of pruritus in psoriasis, atopic dermatitis, and chronic idiopathic urticaria. Psychosom Med 1994, 56, 36-40., 20. Grupta M.A.: Depression and ideation in dermatology patiens with acne, alopecia areata, atopic dermatitis and psoriasis. Br J Dermatol 1998,139, 846-850., 21.Goldsmith L.A., Fisher M., Wacks J.: Psychological characteristics of psoriatics. Arch Dermatol 1969, 100, 674-676., 22.Hadman-Allen G.: Trichotillomania in childhood. Acta Psychiat. Scand., 1991,83,241- 246., 23.Hardy G.E., Cotterill J.A.: A study of depression and obsessionality in dysmorphophobic and psoriatic patients. Br J Psychiatry 1982, 140, 19-22., 24.Harvima T. Viinamaki H., I in.: Association of cutaneous mast cells and sensory nerves with psychic stress in psoriasis. Psychother. Psychosom., 1993,60, 168-175., 25.Hughes J.E., Barraclough B.M., Hamblin L.G.: Psychiatric symptoms in dermatology patients. Br J Psychiatry 1983, 143, 51-54, 26.Hewlett S.: Emotional dysfunction, child-family relationships and childhood atopic dermatitis. Br J Dermatol 1999, 140, 381-384, 27.Juszkicwicz-Borowiec M.: Udział stresu w etiopatogenezie wybranych chorób skóry! Nieoczekiwany koniec formuły. Przegl Dermatol 1999, 86, 61-65. 28.Koblenzer C.S.: Psychosomatic concepts in dermatology. Arch "Dermatol. 1983, 119,501-512., 29.Koo J.Y.M.,Pham Ch.T.: Psychodermatology, practical guidelines on pharmacotherapy. Arch. Dermatol 1992,128,381-388. 30.Kielar-Turska M.: Rozwój człowieka w pełnym cyklu życia, [w:]Psychologia. Podręcznik akademicki. J. Strelau (red.), GWP, Gdańsk, 2000, T. l,285-332., 31.Lubban-Plozza B., Poeldinger W., Kreoger F. i inni: Zaburzenia psychosomatyczne w praktyce lekarskiej. PZWL, Warszawa, 1995., 32.Linnct J., Jeniec G.B.E.: Ań assessment of anxiety and dermatology life quality in patients with atopic dermatatitis. Br J Dermatol 1999, 140,268-272. 33.Lyell A.: Delusions of parasitosis. Br J Dermatol 1983, 108, 485-499. 34.Mazzetti M.,Mozzetii A.: Psoriasis stress and psychiatry: psychodynamic characteristic of stressors. Acta. Derm. Venerol.1994,suppl. 186,62- 70., 35. Mills C.M., Srivastava E.D., Harvey I.M.: Smoking habits in psoriasis: a case control study. Br J Dermatol 1992, 127, 18-21, 36. Monk B.E., Royo Y.J.: Delusion of parasitosis with fatal outcome. Clin Exp Dermatol 1994,19,341-342., 37. McGraph J.E.: Setting, measures and themes: an integrative review of research on social-psychological factors in stress. W: Social and psychological factors in stress. McGraph J.E (red) Holt, Reinhart and Winston. New York 1970., 38. Nyfors A., Lemholt K.: Psoriasis in children. Br J Dermatol 1975, 92,437-442. 39. Oguchi T.: Trichotillomania: its psychopathological aspect. Comprehensive Psychiatry,1977,18,177-180., 40. Opalińska M., Prystupa K., Stąpór V.: Dermatologia praktyczna. PZWL, Warszawa, 1997., 41. O'Sullivan R.L., Lipper G., Lerner A.: The neuro-immu-no-cutaneous-endocrine network: Relationship of mind and skin. Arch Dcrmatol 1998, 134, 1431-1435 42. Pacan P., Szepietowski J.: Obłęd pasożytniczy. Przegl Dermatol 2001,88,381-384. 43. Pacan P., Szepietowski J.: Dysmorfofobia, zaburzenie psychiczne, z którym pacjenci zgłaszają się do dermatologa. Przegl Dcrmatol 1999,86, 171-175., 44Poikolainen K., Reunala T., Karvonen J.: Alcohol intake: a risk factor for psoriasis in young and middle aged men? BMJ 1990, 300, 780-783., 45.Poikolainen K., Reunala T., K.: Smoking, alcohol and life events related to psoriasis among women. Br J Dermatol 1994, 130,, 46.Price M.L., Mottahedin L, Mayo P.R.: Can psychotherapy help patients with psoriasis? Clin Exp Dermatol 1991, 16, 114-117., 47. Reilly T.,M.: Delusional infestation. Br j Psychiatr 1988,153(supl.14) 44-46., 48. Schnur R.G.,Davidson S.: Trichotillomania in ten year old boy: gender identity issues formulated in terms of individual and family factors. Can.J.Psychiat. 1989,34,721-730., 49. Seneczko F.: Fizjologiczno-biochemiczne parametry składu krwi u chorych na łuszczycę leczonych metodą PUVA i cygnoliną. Praca habilitacyjna, WAM, Łódź, 1993,, 50. Steuden S.,Janowski K.: Choroby dermatologiczne a zaburzenia psychiczne. Przegl Dermatol 2000, 87,257-261. 51. Seville R.H.: Psoriasis and stress. Br J Dermatol 1977, 97, 297-302., 52Shanon J.: Psoriasis: Psychosomatic aspects. Psychother Psychosom 1979,31,218-222., 53.Van der Schaar W.W.: Psychometric investigation in 48 Dutch patiens suffering from psoriasis. Psychoter.Psychosom.,1976,27,159-165., 54. Van Moffaert M.: Psychodermatology: An overview. Psychother Psychosom 1992, 58, 125-136., 55.Van Moffaert M.: The psychological and behavioral management of psychosomatic dermatoses. [w:] Behavioral medicine. International perspectives. Vol. l. Developments in clinical psychology. D.G. Bynic, R.C. Glenn (red.), Ablex Publishing Corporation, Norwood, New Jersey, 1992, 259-289. 56. Wessely S.C., Lewis G.H.: The classification of psychiatric morbidity in attainders at a dermatology clinic. Br J Psychiatry 1989, 155, 686-691., 57.Winchel R.M.,Jones J.S.: Rating the severity of trichotollomania: methods and problems. Psychopharm.Bulletin, 1992,28.457-460, 58. Whitlock F.A.: The psychophysiology of skin disorders. [w:] Behavioral medicine. International perspectives. Vol. l. Developments in clinical psychology. D.G. Byrne, R.C. Glenn (red.), Ablex Publishing Corporation, Norwood, New Jersey, 1992, 217-241.
 

(0)
Reklama
Komentarze