użytkowników online: 4757
Wpływ obrazu własnego ciała na funkcjonowanie psychiczne

Określone przekonanie o własnym wyglądzie wpływa w ogromnym stopniu na funkcjonowanie psychiczne i społeczne jednostki, przede wszystkim na jej stosunek do siebie samej i relacje z innymi ludźmi. Badania sugerują nawet, że obraz własnego ciała, ze szczególnym uwzględnieniem takich jego aspektów jak: atrakcyjność seksualna, kondycja fizyczna, akceptacja wagi, jest u kobiet głównym wyznacznikiem ogólnie pojętego szczęścia w życiu.

Definicja obrazu własnego ciała
Najczęściej cytowana definicja obrazu własnego ciała (body image), określa go jako zmysłowy obraz rozmiarów, kształtów i formy ciała oraz uczucia dotyczące tych wymienionych cech całego ciała lub tylko jego określonych części. Można również powiedzieć, iż obraz ciała to rysunek ciała formowany w umyśle, który jest sposobem pojawiania się własnego ciała dla siebie samego. Jest on ponadto konstruktem osobowościowym, a więc posiada wymiar nie tylko percepcyjny, ale również ekspresyjny. Obraz ciała jest częścią ogólnie pojętego obrazu siebie.

Zasadniczo wyróżnia się dwa konstrukty teoretyczne, charakteryzujące obraz ciała:
• body percept – wewnętrzny, wzrokowy obraz kształtu i rozmiaru ciała; może on być adekwatny lub nieadekwatny
• body concept – postawa, czyli przekonania i uczucia względem własnego ciała, poziom satysfakcji z ciała, zadowolenie z jego wyglądu; może być pozytywny lub negatywny

Kształtowanie się obrazu własnego ciała

Neurologicznie, kształtowanie się obrazu ciała związane jest z dojrzewaniem centralnego układu nerwowego i zaczyna się od doznań z proprioreceptorów w mięśniach i stawach, co ma miejsce prawdopodobnie już w okresie prenatalnym, kiedy dziecko odbiera różnorodne bodźce płynące z ciała. Początkowo postrzeganie ciała ma charakter globalny (przyjemny lub przykry) i zależy od stanu organizmu i zaspokojenia potrzeb fizycznych. W miarę rozwoju i różnicowania się poszczególnych części ciała, jego obraz staje się coraz bardziej złożony. W okresie dzieciństwa, najistotniejsze znaczenie dla obrazu ciała mają trzy osiągnięcia rozwojowe: możliwość odróżniania siebie od innych (około 2 r.ż.), identyfikowane się z własną płcią i zdolność tworzenia względnie adekwatnych rysunków figur ludzkich lub trójwymiarowych konstrukcji ciała człowieka (4-5 r.ż.), zdolność właściwej oceny rozmiarów ciała (około 9 r.ż.).

Zainteresowanie wyglądem i funkcjonowaniem ciała, szczególnie nasila się w okresie dojrzewania. Wtedy też kształtuje się emocjonalny stosunek do własnego wyglądu oraz wynikająca m.in. z tego, samoocena. Na obraz własnego ciała w okresie adolescencji wpływają jednak nie tylko obserwowane zmiany w wyglądzie i funkcjonowaniu organizmu,,ale również ukształtowane w dzieciństwie przekonanie o własnej atrakcyjności i poczucie własnej wartości oraz relacje z innymi ludźmi. Ogromną rolę odgrywają opinie, jakie jednostka słyszy na temat własnego wyglądu, zwłaszcza opinie osób znaczących – rodziców, a w późniejszym okresie – partnera. Nie można zapominać także o wpływie mediów i kulturowych wzorcach kształtujących ideał ciała.

Znaczenie obrazu własnego ciała

Ponieważ obraz własnego ciała jest istotną częścią obrazu siebie, musi wywierać istotny wpływ na zachowanie jednostki wobec siebie i innych ludzi oraz jej sposób reagowania na pojawiające się bodźce, zarówno ze środowiska zewnętrznego, jak i związane z psycho – fizycznym funkcjonowaniem organizmu. Jeśli człowiek spostrzega własne ciało - przede wszystkim zaś własny wygląd - zgodnie z rzeczywistością i jest z niego zadowolony, jest również skłonny doświadczać pozytywnych myśli i emocji na swój temat w ogóle oraz odczuwać względną swobodę w relacjach interpersonalnych. Sytuacja komplikuje się, kiedy postrzeganie ciała nie jest zgodne z rzeczywistością, albo gdy niezależnie od tej zgodności - stosunek do własnego wyglądu jest negatywny. Może wówczas dojść do rozwoju różnorodnych zaburzeń emocjonalnych i psychicznych.
Podstawowym elementem obrazu własnego ciała jest masa ciała i to ona ma zasadniczy wpływ na akceptację siebie lub jej brak. Badania wykazują, że 90% kobiet rasy białej jest niezadowolonych ze swojej wagi, z czego 62% stosuje dietę. Tendencji takiej nie obserwuje się wśród kobiet rasy czarnej, na co największy wpływ mają prawdopodobnie odmienne przekonania kulturowe dotyczące wyglądu.

Zaburzenia obrazu własnego ciała

Nie zawsze kształtujący się w toku indywidualnego rozwoju jednostki obraz ciała jest adekwatny i pozytywny. Zakłada się, że poszczególne obszary własnego ciała: właściwa ocena rozmiarów, postawa emocjonalna wobec niego oraz doświadczania wrażeń z ciała, mogą być zaburzone. Stać się tak może w wyniku m.in.:

  • nieprawidłowego rozwoju intelektualnego
  • uszkodzenia c.u.n.
  • obniżonej lub ograniczonej sprawności motorycznej
  • występowania przewlekłych schorzeń somatycznych
  • czynników społecznych (stosunku rodziny, oceny innych osób)

Zaburzenia w spostrzeganiu i ocenie własnego ciała, tak jak negatywny stosunek do własnego wyglądu mają niewątpliwie ogromny wpływ na formowanie się szeroko pojętego obrazu siebie. Włączone do obszaru wiedzy o sobie mogą w sposób wybiórczy lub globalny obniżać poczucie własnej wartości i atrakcyjności oraz wpływać zakłócająco na podejmowaną aktywność życiową i relacje z innymi ludźmi. Zaburzenia obrazu własnego ciała można podzielić w następujący sposób:

1. spowodowane pierwotnymi lub wtórnymi zaburzeniami neurologicznymi – cechą charakterystyczną jest to, że ciało pozostaje nie zmienione, natomiast zmienia się jego percepcja; przykładem jest: autotopagnozja (niemożność rozpoznania części własnego ciała), anozognozja (zaprzeczanie oczywistym chorobom ciała, takim jak paraliż czy ślepota), asomatognozja (nieumiejętność rozróżniania prawa/ lewa), zaburzenia świadomości pod wpływem narkotyków (np. LSD powoduje spostrzeganie powiększonych rozmiarów własnego ciała) lub bólu

2. spowodowane nagłą utratą członków lub innych części ciała - cechą charakterystyczną jest to, że ciało ulega gwałtownej zmianie, natomiast jego percepcja się nie zmienia; zjawisko fantomów po raz pierwszy opisane zostało w XVI wieku; fantomy kończyn i palców dotyczą 98% przypadków po amputacji, innych części ciała występują rzadziej; nie mają miejsca w przypadku wrodzonego braku kończyn, kiedy amputacja została dokonana we wczesnym dzieciństwie (do 5 r.ż.) albo jeśli utrata nie jest nagła (jak w przypadku trądu)

3. spowodowane fizyczną deformacją lub kalectwem – im wcześniejszy okres życia, na który przypada uszkodzenie, tym większy i bardziej zaburzający jest wpływ tego doświadczenia nie tylko na obraz własnego ciała, ale również na ogólny rozwój osobowości; do wspólnych cech osób z różnorodnymi fizycznymi nieprawidłowościami należą: kompleks Qasimodo (poczucie inności, mniejszej wartości), stosowanie zabiegów obronnych (np. kamuflaż czy ograniczenia w stylu życia), zaburzenia w relacjach społecznych i seksualnych; kiedy deformacja następuje po okresie dojrzewania, przystosowanie się do zmienionego wyglądu przypomina proces żałoby

4. spowodowany minimalnymi zniekształceniami ciała albo ich całkowitym brakiem – w tej grupie mieszczą się trzy rodzaje zaburzeń obrazu ciała:
• związane z minimalnymi deformacjami ciała – często uwrażliwienie na tym punkcie i dążenie do zwiększenia własnej atrakcyjności ma podłoże w wypartych konfliktach psychicznych; zadowolenie po operacji plastycznej jest u tych osób zdecydowanie mniejsze, niż u osób operowanych ze wskazań zdrowotnych; około 70% pacjentów z tej grupy cierpi na różnorodne zaburzenia psychiczne
• dysmorfofobia – czyli narzekanie na jakiś fizyczny defekt
w przekonaniu, że jest on znaczący dla innych, kiedy naprawdę mieści się w granicach normy; w tej grupie zdarzają się pacjenci posiadający mały wgląd, pragnący „coś ze sobą zrobić”, żeby wyglądać bardziej estetycznie, ale nie potrafiący określić co dokładnie miałoby być zmienione; nie ma zgodności czy jest to samodzielna jednostka chorobowa, czy też efekt innych zaburzeń, często poprzedza psychotyczną dekompensację
• związane z zaburzeniami psychiatrycznymi – głównie neurotycznymi i psychotycznymi; przykładem są: zaburzenia konwersyjne, depresja, zaburzenia seksualne, schizofrenia, zaburzenia jedzenia



Bibliografia:
1. Borysenko J. (1999) Księga życia kobiety. GWP. Gdańsk.
2. Lacey H., Birtchnell S. (1986). Body image and its disturbances. Journal of Psychosomatic Research, 30 (6), s. 623 – 631.
3. Rabe – Jabłońska J., Dunajska A. (1997). Poglądy na temat zniekształconego obrazu ciała dla powstawania i przebiegu zaburzeń odżywiania. Psychiatria Polska, 31 (6), s. 723 – 738.
4. Siek S. (1984). Rozwój potrzeb psychicznych, mechanizmów obronnych
i obrazu siebie. Warszawa: KAW.
5. Stoke R., Recascino Ch. (2003). Women’s Perceived Body Image: Relations with Personal Happiness. Journal of Woman and Aging, 15 (1), s. 17 – 30.
6. Waller G., Barnes J. (2002). Preconscious processing of body image cues. Impact on body percept and concept. Journal of Psychosomatic Research 53, s.1037 – 1041.

Definicja obrazu własnego ciała
Najczęściej cytowana definicja obrazu własnego ciała (body image), określa go jako zmysłowy obraz rozmiarów, kształtów i formy ciała oraz uczucia dotyczące tych wymienionych cech całego ciała lub tylko jego określonych części. Można również powiedzieć, iż obraz ciała to rysunek ciała formowany w umyśle, który jest sposobem pojawiania się własnego ciała dla siebie samego. Jest on ponadto konstruktem osobowościowym, a więc posiada wymiar nie tylko percepcyjny, ale również ekspresyjny. Obraz ciała jest częścią ogólnie pojętego obrazu siebie.

Zasadniczo wyróżnia się dwa konstrukty teoretyczne, charakteryzujące obraz ciała:
• body percept – wewnętrzny, wzrokowy obraz kształtu i rozmiaru ciała; może on być adekwatny lub nieadekwatny
• body concept – postawa, czyli przekonania i uczucia względem własnego ciała, poziom satysfakcji z ciała, zadowolenie z jego wyglądu; może być pozytywny lub negatywny

Kształtowanie się obrazu własnego ciała

Neurologicznie, kształtowanie się obrazu ciała związane jest z dojrzewaniem centralnego układu nerwowego i zaczyna się od doznań z proprioreceptorów w mięśniach i stawach, co ma miejsce prawdopodobnie już w okresie prenatalnym, kiedy dziecko odbiera różnorodne bodźce płynące z ciała. Początkowo postrzeganie ciała ma charakter globalny (przyjemny lub przykry) i zależy od stanu organizmu i zaspokojenia potrzeb fizycznych. W miarę rozwoju i różnicowania się poszczególnych części ciała, jego obraz staje się coraz bardziej złożony. W okresie dzieciństwa, najistotniejsze znaczenie dla obrazu ciała mają trzy osiągnięcia rozwojowe: możliwość odróżniania siebie od innych (około 2 r.ż.), identyfikowane się z własną płcią i zdolność tworzenia względnie adekwatnych rysunków figur ludzkich lub trójwymiarowych konstrukcji ciała człowieka (4-5 r.ż.), zdolność właściwej oceny rozmiarów ciała (około 9 r.ż.).

Zainteresowanie wyglądem i funkcjonowaniem ciała, szczególnie nasila się w okresie dojrzewania. Wtedy też kształtuje się emocjonalny stosunek do własnego wyglądu oraz wynikająca m.in. z tego, samoocena. Na obraz własnego ciała w okresie adolescencji wpływają jednak nie tylko obserwowane zmiany w wyglądzie i funkcjonowaniu organizmu,,ale również ukształtowane w dzieciństwie przekonanie o własnej atrakcyjności i poczucie własnej wartości oraz relacje z innymi ludźmi. Ogromną rolę odgrywają opinie, jakie jednostka słyszy na temat własnego wyglądu, zwłaszcza opinie osób znaczących – rodziców, a w późniejszym okresie – partnera. Nie można zapominać także o wpływie mediów i kulturowych wzorcach kształtujących ideał ciała.

Znaczenie obrazu własnego ciała

Ponieważ obraz własnego ciała jest istotną częścią obrazu siebie, musi wywierać istotny wpływ na zachowanie jednostki wobec siebie i innych ludzi oraz jej sposób reagowania na pojawiające się bodźce, zarówno ze środowiska zewnętrznego, jak i związane z psycho – fizycznym funkcjonowaniem organizmu. Jeśli człowiek spostrzega własne ciało - przede wszystkim zaś własny wygląd - zgodnie z rzeczywistością i jest z niego zadowolony, jest również skłonny doświadczać pozytywnych myśli i emocji na swój temat w ogóle oraz odczuwać względną swobodę w relacjach interpersonalnych. Sytuacja komplikuje się, kiedy postrzeganie ciała nie jest zgodne z rzeczywistością, albo gdy niezależnie od tej zgodności - stosunek do własnego wyglądu jest negatywny. Może wówczas dojść do rozwoju różnorodnych zaburzeń emocjonalnych i psychicznych.
Podstawowym elementem obrazu własnego ciała jest masa ciała i to ona ma zasadniczy wpływ na akceptację siebie lub jej brak. Badania wykazują, że 90% kobiet rasy białej jest niezadowolonych ze swojej wagi, z czego 62% stosuje dietę. Tendencji takiej nie obserwuje się wśród kobiet rasy czarnej, na co największy wpływ mają prawdopodobnie odmienne przekonania kulturowe dotyczące wyglądu.

Zaburzenia obrazu własnego ciała

Nie zawsze kształtujący się w toku indywidualnego rozwoju jednostki obraz ciała jest adekwatny i pozytywny. Zakłada się, że poszczególne obszary własnego ciała: właściwa ocena rozmiarów, postawa emocjonalna wobec niego oraz doświadczania wrażeń z ciała, mogą być zaburzone. Stać się tak może w wyniku m.in.:

  • nieprawidłowego rozwoju intelektualnego
  • uszkodzenia c.u.n.
  • obniżonej lub ograniczonej sprawności motorycznej
  • występowania przewlekłych schorzeń somatycznych
  • czynników społecznych (stosunku rodziny, oceny innych osób)

Zaburzenia w spostrzeganiu i ocenie własnego ciała, tak jak negatywny stosunek do własnego wyglądu mają niewątpliwie ogromny wpływ na formowanie się szeroko pojętego obrazu siebie. Włączone do obszaru wiedzy o sobie mogą w sposób wybiórczy lub globalny obniżać poczucie własnej wartości i atrakcyjności oraz wpływać zakłócająco na podejmowaną aktywność życiową i relacje z innymi ludźmi. Zaburzenia obrazu własnego ciała można podzielić w następujący sposób:

1. spowodowane pierwotnymi lub wtórnymi zaburzeniami neurologicznymi – cechą charakterystyczną jest to, że ciało pozostaje nie zmienione, natomiast zmienia się jego percepcja; przykładem jest: autotopagnozja (niemożność rozpoznania części własnego ciała), anozognozja (zaprzeczanie oczywistym chorobom ciała, takim jak paraliż czy ślepota), asomatognozja (nieumiejętność rozróżniania prawa/ lewa), zaburzenia świadomości pod wpływem narkotyków (np. LSD powoduje spostrzeganie powiększonych rozmiarów własnego ciała) lub bólu

2. spowodowane nagłą utratą członków lub innych części ciała - cechą charakterystyczną jest to, że ciało ulega gwałtownej zmianie, natomiast jego percepcja się nie zmienia; zjawisko fantomów po raz pierwszy opisane zostało w XVI wieku; fantomy kończyn i palców dotyczą 98% przypadków po amputacji, innych części ciała występują rzadziej; nie mają miejsca w przypadku wrodzonego braku kończyn, kiedy amputacja została dokonana we wczesnym dzieciństwie (do 5 r.ż.) albo jeśli utrata nie jest nagła (jak w przypadku trądu)

3. spowodowane fizyczną deformacją lub kalectwem – im wcześniejszy okres życia, na który przypada uszkodzenie, tym większy i bardziej zaburzający jest wpływ tego doświadczenia nie tylko na obraz własnego ciała, ale również na ogólny rozwój osobowości; do wspólnych cech osób z różnorodnymi fizycznymi nieprawidłowościami należą: kompleks Qasimodo (poczucie inności, mniejszej wartości), stosowanie zabiegów obronnych (np. kamuflaż czy ograniczenia w stylu życia), zaburzenia w relacjach społecznych i seksualnych; kiedy deformacja następuje po okresie dojrzewania, przystosowanie się do zmienionego wyglądu przypomina proces żałoby

4. spowodowany minimalnymi zniekształceniami ciała albo ich całkowitym brakiem – w tej grupie mieszczą się trzy rodzaje zaburzeń obrazu ciała:
• związane z minimalnymi deformacjami ciała – często uwrażliwienie na tym punkcie i dążenie do zwiększenia własnej atrakcyjności ma podłoże w wypartych konfliktach psychicznych; zadowolenie po operacji plastycznej jest u tych osób zdecydowanie mniejsze, niż u osób operowanych ze wskazań zdrowotnych; około 70% pacjentów z tej grupy cierpi na różnorodne zaburzenia psychiczne
• dysmorfofobia – czyli narzekanie na jakiś fizyczny defekt
w przekonaniu, że jest on znaczący dla innych, kiedy naprawdę mieści się w granicach normy; w tej grupie zdarzają się pacjenci posiadający mały wgląd, pragnący „coś ze sobą zrobić”, żeby wyglądać bardziej estetycznie, ale nie potrafiący określić co dokładnie miałoby być zmienione; nie ma zgodności czy jest to samodzielna jednostka chorobowa, czy też efekt innych zaburzeń, często poprzedza psychotyczną dekompensację
• związane z zaburzeniami psychiatrycznymi – głównie neurotycznymi i psychotycznymi; przykładem są: zaburzenia konwersyjne, depresja, zaburzenia seksualne, schizofrenia, zaburzenia jedzenia



Bibliografia:
1. Borysenko J. (1999) Księga życia kobiety. GWP. Gdańsk.
2. Lacey H., Birtchnell S. (1986). Body image and its disturbances. Journal of Psychosomatic Research, 30 (6), s. 623 – 631.
3. Rabe – Jabłońska J., Dunajska A. (1997). Poglądy na temat zniekształconego obrazu ciała dla powstawania i przebiegu zaburzeń odżywiania. Psychiatria Polska, 31 (6), s. 723 – 738.
4. Siek S. (1984). Rozwój potrzeb psychicznych, mechanizmów obronnych
i obrazu siebie. Warszawa: KAW.
5. Stoke R., Recascino Ch. (2003). Women’s Perceived Body Image: Relations with Personal Happiness. Journal of Woman and Aging, 15 (1), s. 17 – 30.
6. Waller G., Barnes J. (2002). Preconscious processing of body image cues. Impact on body percept and concept. Journal of Psychosomatic Research 53, s.1037 – 1041.

Autor opracowania:
dr Monika Bąk - Sosnowska

Komentarze do artykułu

Ankieta

  

Jakie są główne objawy schizofrenii?

Konkurs na forum
Konkurs tematyczny