użytkowników online: 328
Czym jest emocja? Trudności definicyjne i klasyfikacyjne zjawisk emocjonalnych

W pracy dokonano przeglądu wiedzy z zakresu kategoryzacji i struktury zjawisk emocjonalnych. Przedstawiono przykłady klasyfikacji emocji zaproponowane przez czołowych badaczy emocji w kraju i za granicą.

Ostatnie trzydziestolecie upłynęło pod hasłem burzliwego rozwoju teorii i badań nad emocjami, jednak dotychczas nie ustalono wspólnego sposobu interpretacji praw nimi rządzących.
Istnieje wiele określeń stanów emocjonalnych, np: emocje, uczucia, namiętności, afekty, wzruszenia; dotyczy to zwłaszcza uczuciowości wyższej. Przyczyną nieprecyzyjności tych określeń jest ich złożoność i wzajemne przenikanie.

Według Reykowskiego [19] proces emocjonalny to specyficzna reakcja organizmu na zmiany wewnętrznego i zewnętrznego środowiska, w skład której wchodzą 3 podstawowe komponenty:
1. pobudzenie emocjonalne, które prowadzi do zmian mobilizacyjnych w organizmie;
2. uświadomienie znaczenia tych zmian dla podmiotu;
3. specyficzne i jakościowe cechy zdarzenia mającego znaczenie dla człowieka.

Przykładem pierwszego komponentu są zaburzenia emocjonalne, manifestujące się zmianami innych czynności psychicznych, wegetatywnych, i to zarówno pod względem tempa, jak i intensywności przebiegu reakcji. Drugi komponent związany jest ze znaczeniem zdarzenia emocjonalnego dla podmiotu, tj. czy jest ono pozytywne czy negatywne. Dodatni proces emocjonalny pobudza czynności podtrzymujące kontakt ze zdarzeniem pozytywnym, a ujemny – pobudza czynności, które zmierzają do przerwania kontaktu ze zdarzeniem negatywnym. Trzeci komponent procesu emocjonalnego wiąże się ze specyficznymi, jakościowymi cechami zdarzenia mającego znaczenie dla człowieka. Reykowski charakteryzuje to jako treść emocji.
Pionier psychologii naukowej, Wilhelm Wundt (cyt. za [10, 19]) pod pojęciem procesów uczuciowych rozumiał „osobny rodzaj zjawisk psychicznych, których szczególna mnogość nie pozwala na wysunięcie jednostkowych określeń”. Proponował ujęcie uczuć w trzech zasadniczych wymiarach: przyjemność–przykrość, podniecenie–ukojenie, napięcie–odprężenie [22, 23].
Przeciwnikiem Wundta był amerykański psycholog Titcherner (cyt. za [19]), który wyróżnił tylko dwa rodzaje uczuć: przyjemność i przykrość. Podział ujmował jako stany uczuciowe, a nie uczucia. Ponadto uznał istnienie złożoności zjawisk emocjonalnych wyróżniając: afekty (np. radość, nienawiść), nastroje (np. zadowolenie, niepokój) oraz uczucia złożone (np. uczucia intelektualne, moralne, religijne i estetyczne). Tym podziałem zapoczątkował falę polemik wśród psychologów introspekcyjnych, którzy różnili się w definiowaniu najbardziej podstawowych cech zjawisk emocjonalnych, kwestionując różnicę między uczuciami prostymi, złożonymi i afektami.
Dotychczasowe rozważania na temat klasyfikacji stanów emocjonalnych mają pomóc w wyodrębnieniu zjawisk objętych terminami: uczucie, wzruszenie, afekt, nastrój.
Jak dotąd nie udało się opracować zadowalających kryteriów różnicujących emocję z nastrojem, cechami temperamentu i innymi stanami afektywnymi. Mała liczba empirycznych badań poświęconych tej problematyce nie pozwala na jej wyjaśnienie. Wielu badaczy emocji postuluje pewien związek nastrojów z emocjami, polegający na zmianie progów wzbudzania emocji pod wpływem nastroju. Według Ekmana [6, 8] emocje – w odróżnieniu od nastrojów – cechują się charakterystycznym wzorem ekspresji mimicznej. Jednak na tym etapie badań koncepcja ta ma wartość jedynie teoretyczną, ponieważ nie udało się ustalić wzorca mimicznej ekspresji, specyficznego jedynie dla nastroju.

Duży stopień trudności cechuje empiryczną weryfikację hipotezy Davidsona [5], głoszącej, że nastrój ukierunkowuje przebieg procesów poznawczych, podczas gdy emocja – przebieg zachowania. Zniekształcenie procesów poznawczych po wzbudzeniu emocji powinnno być mniejsze, gdyż trwają one krócej niż wzbudzany nastrój. Skoro jednak nastrój trwa dłużej, to i dłuższe będzie zniekształcenie przebiegu procesów poznawczych. Mechanizmy psychologiczne prawdopodobnie odpowiedzialne za to zjawisko mogą wiązać się z tym, że emocja częściej niż nastrój ukierunkowana jest na określony obiekt. Nastrój zaś może zniekształcać przetwarzanie informacji o szerszym zakresie obiektów [8].


Czy emocje i uczucia
Są terminami jednoznacznymi?


W literaturze naukowej i w języku potocznym używa się zamiennie dwóch terminów: emocja i uczucie. Jakkolwiek nie są to pojęcia sprzeczne, mogą oznaczać dwa przeciwległe bieguny continuum, które prowadzi od prostych emocji poprzez emocje złożone aż do najbardziej złożonych uczuć, takich jak przyjaźń czy miłość. Emocję określa się jako proces związany z czynnością ośrodków podkorowych, głównie podwzgórza i sąsiednich struktur międzymózgowia, przy uwzględnieniu koordynującej czynności kory mózgu. Uczucia zaś postrzegane są jako procesy związane z korą mózgową [19].
Zgodnie z tradycją językową, termin uczucie zarezerwowany został dla emocji wyższych, związanych z potrzebami społecznymi (np. uczucia patriotyczne), a termin emocje odnoszony jest do stanów motywacyjno-fizjologicznych. W Encyklopedycznym Słowniku Psychiatrii [11] emocję i uczucie potraktowano jak synonimy, oznaczające „stosunek podmiotu do ludzi, zjawisk, rzeczy, siebie, swego organizmu i własnego działania”.
Najczęściej przyjmuje się, że emocje bądź uczucia są to procesy psychiczne, polegające na ustosunkowaniu się do przedmiotów, osób i zjawisk, stanowiące bezpośredni bodziec do działania świadomego bądź nieświadomego [12].
Wprawdzie za pomocą introspekcji nie zdołano rozstrzygnąć licznych kwestii spornych i niejasnych, dotyczących natury zjawisk uczuciowych, to jednak zwrócono uwagę na wzajemne powiązania procesów emocjonalnych i fizjologicznych [19]. Rozwój badań nad tym zagadnieniem doprowadził do zmiany poglądów na istotę emocji.

Co to są emocje?

Od ponad stu lat prowadzone są dyskusje z pozycji psychologicznych, fizjologicznych oraz filozoficznych nad dokładną i jednoznaczną definicją emocji. Trudności wynikają z ilościowej przewagi subtelnych odcieni emocji nad słowami wymaganymi do ich określenia.
Termin emocja wywodzi się od łacińskiego czasownika movere, co oznacza poruszyć i sugeruje skłonność do działania zawierającą się w każdej emocji.
Powszechnie emocje uznaje się za ważne elementy motywacji do działania. Innymi słowy, stanowią one mniej lub bardziej utrwalone „pogotowie do czynności”. Zatem można wyróżnić dwa znaczenia emocji: chwilowe przeżycie, albo utrwalone dyspozycje [9]. Na poziomie fenomenologicznym emocje określa się jako stymulator wszelkiego działania.
Według Izarda [10] – emocje to pojęcie obejmujące neurofizjologiczny, neuromięśniowy i fenomenologiczny aspekt. Na poziomie neurofizjologicz-nym emocje określa się przede wszystkim jako elektrochemiczną aktywność o.u.n., szczególnie podwzgórza, układu limbicznego, a także nerwów twarzowego i trójdzielnego. Skórne zakończenia nerwowe twarzy i proprioreceptory w mięśniach twarzy także biorą udział w regulacji emocjonalnej na poziomie neurofizjologicznym. Poziom neuromięśniowy emocji ujawnia się jako gra mimiczna oraz niewerbalna ekspresja ciała, tj. gesty, pozy, odpowiedź trzewna.
Watson [22] określił emocje jako odziedziczony wzór reakcji, szczególnie w obrębie trzewi i gruczołów wewnętrznego wydzielania.
Krytycznie do koncepcji Watsona ustosunkował się fizjolog angielski Cannon [4]. Zakwestionował on model emocji oparty na koncepcji zmian trzewnych i upowszechnił nowatorski wówczas model emocji jako procesów zachodzących w jądrach wzgórza. Cannon jako pierwszy uznał emocje jako przejaw czynności złożonych mózgu (niemniej jednak należących do domeny fizjologii), wykazując doświadczalnie ścisły związek stanów emocjonalnych z funkcjonowaniem narządów wewnętrznych.
Papez [16] zakładał, że stany emocjonalne są wynikiem działania czynnika obwodowego (impulsów z ekstero- i interoreceptorów, docierających ostatecznie do jąder wzgórza i zakrętu obręczy) oraz czynnika psychicznego lokalizowanego w korze mózgowej. Ogniwem łączącym korę z podwzgórzem jest zakręt obręczy, postrzegany przez Papeza jako centrum doświadczania emocji.
Skinner (cyt. za [10]) emocje definiował jako rodzaj hipotetycznego stanu mocy lub słabości, wyrażonej w jednej czy wielu odpowiedziach na różną stymulację.
Plutchik [17, 18] postrzegał emocje w kategoriach podstawowych, biologicznych procesów adaptacyjnych, wspólnych dla wszystkich żywych organizmów.
Natomiast Arnold [1] wysunęła hipotezę, że fenomenologia emocji powinna być prowadzona w kierunku poszukiwania ich „korowego” podłoża. Opisała dwa neuronalne układy zaangażowane w regulację mechanizmów emocjonalnych.
Przedstawione przykłady definicji emocji wskazują na dużą niespójność w taksonomii. Jedni autorzy opisują je odwołując się do zmian fizjologicznych, inni – jako subiektywne odczucia, doświadczane w sytuacjach je wyzwalających. Trudność zdefiniowania procesów emocjonalnych wynika stąd, że emocje przeważnie są integralnie związane z innymi przeżyciami i rzadko występują samodzielnie.

Cechy emocji

Znajomość poszczególnych cech emocji ułatwia ich opis. Emocje dla przeżywającego je podmiotu są dodatnie lub ujemne. Różnią się więc znakiem [2]. W przypadku emocji dodatnich, np. radości, jednostka zazwyczaj skłania się do podtrzymywania stanu emocjonalnego. Natomiast emocje ujemne, np. lęk, budzą na ogół potrzebę przerwania ich kontynuacji. Emocje cechują się różną siłą, czyli natężeniem. Według Reykowskiego [19], siłę procesu emocjonalnego można określić jako natężenie tendencji do wykonania reakcji odpowiadającej danej emocji. Siła jest tym większa, im większe przeszkody wewnętrzne lub zewnętrzne muszą się pojawiać, aby powstrzymać występowanie reakcji emocjonalnej. Emocje o dużej sile wybiórczo obniżają percepcję, jak i upośledzają inne procesy poznawcze, np. upośledzają swobodne i logiczne myślenie. Różny bywa okres utrzymywania się emocji, czyli ich trwałość.

Na podstawie podstawowych cech emocji, jak natężenie i trwałość wyróżniono:
– nastroje – stany emocjonalne o nieznacznym natężeniu i długim okresie trwania;
– wzruszenia – stany emocjonalne charakteryzujące się nagłym początkiem i krótkim czasem trwania;
– afekty – silne wzruszenia, stany fizjologiczne charakteryzujące się nagłym początkiem, znacznym natężeniem, wyraźnymi objawami wegetatywnymi, krótkim czasem trwania oraz znużeniem po ustąpieniu afektu [2].

Różnice siły motywacyjnej wyraża cecha zwana głębokością emocji. Emocje głębokie skłaniają do długotrwałego działania w określonym kierunku. Typowym ich przykładem są emocje związane z ideami nadwartościowymi [2].
Do cech emocji zalicza się również ekspresję i przedmiot emocji. Ekspresja emocji (encoding) jest zewnętrznym wyrazem stanu emocjonalnego i przejawia się w mimice, gestach i manifestacji fizjologicznej. Biorąc pod uwagę, że emocja wyraża stosunek do kogoś lub czegoś, wskazanie przedmiotu emocji zwykle nie należy do trudnych zadań.
Ekman [7] wyróżnił siedem właściwości emocji:
1) automatyczną ocenę sytuacji,
2) niezmienność w zdarzeniach poprzedzających pojawienie się emocji,
3) występowanie u innych naczelnych,
4) szybkie wzbudzanie,
5) krótkotrwałość,
6) powstawanie mimowolne,
7) zróżnicowanie wzorców reagowania fizjologicznego.

Podział emocji

Różnorodność definicji zjawisk emocjonalnych wiąże się z obecnością licznych kryteriów podziału emocji.
Według podziału ewolucyjnego, wyróżnia się emocje związane z popędami, które występują zarówno u zwierząt wyższych jak i ludzi, oraz emocje wyższe (intelektualizowane) charakterystyczne dla człowieka, które powstały w związku z rozwojem potrzeb psychicznych i społecznych. Do tych ostatnich zalicza się uczucia moralne, patriotyczne, estetyczne, miłość i przyjaźń [11].
Podział emocji według Petrażyckiego (cyt. za [19]) na: przeżycia doznawczo-popędowe i pasywno-aktywne uwzględnia regulacyjną funkcję emocji i podkreśla ich dualistyczny charakter. Emocje z jednej strony są specyficzną formą doznawania, z drugiej zaś – swoistą formą popędu wewnętrznego.
Podział emocji według Mazurkiewicza
Jan Mazurkiewicz [13, 14] rozpatrywał uczucia jako pochodne zjawisk fizjologicznych. Dzielił je na niższe, zawiadamiane przez drugi neuron współczulny, zlokalizowany we wzgórzu oraz wyższe, z podłożem fizjologicznym w korze mózgowej. Uczucia niższe podzielił na:
– organiczne – zespół wrażeń organicznych, np. wrażenie przepełnienia pęcherza moczowego dające się wyjaśnić odruchem organiczno-rdzeniowym. Wrażenia organiczne w porównaniu z wrażeniami zmysłowymi (wzrokowymi, słuchowymi, dotykowymi) zawierają niewielki składnik gnostyczny. Umożliwiają rozpoznanie potrzeb fizjologicznych, ale nie wzbogacają wiedzy o ustroju;
– instynktowne – o charakterze mnemiczno-dziedzicznym, zajmują wyższy poziom niż uczucia organiczne. Pojawiają się w sytuacji energetycznego naładowania podkorowych ośrodków potrzeb fizjologicznych (np. uczucie głodu). Ustosunkowują człowieka do otoczenia;
– warunkowe – powstające na poziomie kory w wyniku irradiacji (tzn. zmiany treści wrażeniowej uczucia przez jej rozszerzenie) uczucia organicznego na składnik gnostyczny innego zespołu. Irradiacja umożliwia przekraczanie poziomu aktywności popędowej, ukierunkowując uczucia warunkowe na czynności manualne i relacje interpersonalne;
– prelogiczne – uczucia izolowane, magiczne, pozbawione autokrytycyzmu, normalnie związane z dynamizmami prelogicznymi u dziecka do 7 r.ż., patologicznie zaś występują w psychozach oraz jako przejaw zbiorowych prelogizmów, np. hitleryzm, stalinizm;
– uczucia przyjemności i przykrości – każde uczucie, niezależnie od rozwoju, o charakterze biegunowym i fazowym; forma uczuciowa odczuwana w wymiarze subiektywnym jako uczucie przyjemne (klisis), albo nieprzyjemne (ekklisis), a w wymiarze obiektywnym jako przybliżenie do przedmiotu lub oddalenie się od przedmiotu;

Uczucia wyższe (czołowo-logiczne) Mazurkiewicz określał jako „hamulce instynktów”, które „nie są w ogóle żadnym odbiciem wrażeń organicznych, natomiast wiążą się z zupełnie innym światem, mianowicie z wyobrażeniami reprezentującymi albo odbicia świata zewnętrznego, albo pojęcia abstrakcyjne”.
Podział emocji według Bucka
W ujęciu koncepcyjnym Bucka [3], emocją jest już sam proces odczytywania motywów. Wyróżnił on trzy rodzaje emocji:
– emocje I – reakcje anatomiczno-endokrynologiczne powstające na drodze interoceptywnego sprzężenia zwrotnego, funkcjonalnie związane z adaptacją organizmu i homeostazą;
– emocje II – ekspresja zachowania; wyrażanie stanów uczuciowych za pomocą mimiki, gestykulacji, wokalizacji itp., na drodze proprioceptywnego sprzężenia z mięśniami szkieletowymi;
– emocje III – synkretyczne poznanie; emocje związane z wewnętrznym poznawczym odczytywaniem i subiektywnym doświadczaniem własnych stanów.
Bilikiewicz [2] dokonał podziału ze względu na wpływ emocji na sprawność organizmu (zdolność do działania). Podział ten wyróżnia:
– emocje steniczne – wzmagające gotowość do działania (np. gniew),
– emocje asteniczne – obniżające sprawność działania (np. przerażenie).

Charakter steniczny bądź asteniczny emocji zależy głównie od ich natężenia.
Podział emocji ze względu na stopień prototypowości, wg Plutchika ([18] cyt. za [10]). Teoria ta zakładała podział emocji na:
– emocje podstawowe,
– emocje złożone.
Plutchik pojęciem emocji podstawowych określał emocje położone najniżej w hierarchii, takie, których nie można już rozłożyć na emocje bardziej elementarne. Emocjami podstawowymi nazwał chwilowe doznania powstające pod wpływem zewnętrznej stymulacji, którym towarzyszą indywidualne wzory zachowań. Autor wyróżnił osiem emocji podstawowych: radość, złość, strach, wstręt, smutek, zaskoczenie, zaciekawienie, akceptację i porównywał je do gamy podstawowych barw, których odpowiedni dobór daje dalsze rozwiązania kolorystyczne. Emocje podstawowe są zróżnicowane w wymiarze fizjologicznym i behawioralnym. Do grupy emocji złożonych zaliczył takie wyższe emocje jak: miłość, nienawiść, zazdrość i nadzieję. Emocje złożone ujmował jako mieszanie różnych emocji podstawowych. Na przykład, włączenie złości, strachu i wstrętu odpowiada emocji złożonej, jaką jest nienawiść.

Ile jest emocji podstawowych?

Teoretycy emocji proponują przyjęcie różnej liczby emocji, w zależności od rodzaju uwzględnianych przez siebie danych.
W modelu emocyjnym Tomkinsa [21] wyróżnia się siedem emocji podstawowych: dwie pozytywne, tj. zainteresowanie, radość, i pięć negatywnych, tj. smutek, wstręt, złość, wstyd, strach oraz dodatkowo zdziwienie, które jest emocją o charakterze pośrednim.
Według Izarda na system emocyjny składa się dziewięć głównych emocji. Są to zainteresowanie, radość, zdziwienie, smutek, złość, wstyd, strach, wstręt i pogarda [10]. Dotychczasowe badania [7, 10, 21] wskazują na kulturową stałość wyrazu mimicznego pięciu emocji: gniewu, strachu, smutku, radości i wstrętu. Dyskusyjna pozostaje uniwersalność wzorca mimicznego dla uczuć pogardy, wstydu i winy. Rozwiązaniem sporu wokół liczby emocji może być założenie, że emocje nie są pojedynczymi stanami, lecz grupami pokrewnych stanów.
Taksonomia emocji jest kontrowersyjna ze względu na ich interdyscyplinarny wymiar. Różnorodność opisu zjawisk emocjonalnych wynika z różnorodności ich natury [15]. Przedstawienie jednej definicji, zgodnej z najważniejszymi teoriami i w prosty sposób oddającej kompleksowy charakter emocji, pozostaje zadaniem prawie niemożliwym do realizacji. Wszyscy wiedzą czym są emocje, dopóki nie muszą ich opisać słownie. Dzieje się tak również dlatego, że emocje nie są poznaniem, a ocena procesów emocjonalnych wykracza poza werbalnie dostępne aspekty uczuć, precyzyjne kryteria logiki i świadomość. Zatem emocje nie są ani pojęciami, ani obiektami, ani terminami językowymi [20].
Podsumowując dotychczasowe rozważania, godne uwagi są przemyślenia Schwedera [20], który emocję nazywa opowiadaniem o wydarzeniach somatycznych (np. zmęczenie) i afektywnych (np. panika), doświadczanym jako spostrzeżenie (np. zagrożenia), powiązane z pewnym rodzajem planu działania (np. atak, wycofanie). Dokonywanie rozróżnień pojęciowych między emocjami a uczuciami, afektami i nastrojami może się przyczynić do lepszego zrozumienia natury zjawisk emocjonalnych i większej precyzji naukowej w pracach empirycznych.


Piśmiennictwo

1. Arnold M.B.: In defence of Arnold’s theory of emotion. Psychological Bulletin 1968, 70, 283–284.
2. Bilikiewicz A.: Psychiatria dla studentów medycyny. PZWL, Warszawa 1998, 80.
3. Buck R.: Prime theory: an integrated view of motivation and emotion. Psychological Review 1985, 92, 389–413.
4. Cannon W.B.: The James-Lange theory of emotions: a critical examination and an alternative theory. American Journal of Psychology 1927, 39, 106–124.
5. Davidson R.J., Fox N. A.: Asymmetrical brain activity discriminates between positive versus negative affective stimuli in human infants. Science 1982, 218, 1235–1237.
6. Ekman P., Friesen W.V.: Felt, false, and miserable smiles. Journal of Nonverbal Behavior 1982, 6, 238–251.
7. Ekman P.: Wszystkie emocje są podstawowe. [w:] Ekman P., Davidson J.R. (red.): Natura emocji. GWP, Gdańsk 1998, 23.
8. Ekman P.: Nastroje, emocje, cechy. [w:] Ekman P., Davidson J.R. (red.): Natura emocji. GWP, Gdańsk 1998, 55.
9. Grzywa A.: Tendencyjność myślenia. Wydawnictwo „Delfin”, Lublin 1995, 49.
10. Izard C.: The face of emotion. Appleton-Century-Crofts, New York 1971, 207.
11. Korzeniowski L., Pużyński S.: Encyklopedyczny słownik psychiatrii. PZWL, Warszawa 1986, 144.
12. LeDoux J.E.: Mózg emocjonalny. Media Rodzina, Poznań 2000, 25.
13. Mazurkiewicz J.: Zarys fizjologicznej teorii uczuć, II. PZWL, Warszawa 1930, 4.
14. Mazurkiewicz J.: Wstęp do psychofizjologii normalnej, I. Ewolucja aktywności korowo-psychicznej. PZWL, Warszawa 1950, 31.
15. Monieta A.: Analiza niektórych uczuć wyższych u chorych na schizofrenię w badaniach techniką dyferencjału semantycznego. Psychiatria Polska 1980, 14, 137–143.
16. Papez J.W.: A proposed mechanism of emotion. Archives of Neurological Psychiatry 1937, 38, 725–743.
17. Plutchik R.: The role of muscular tension in maladjustment. Journal of General Psychology 1954, 50, 45–62.
18. Plutchik R.: What is an emotion? The Journal of Psychology 1965, 61, 295–303.
19. Reykowski J.: Eksperymentalna psychologia emocji. KiW, Warszawa 1974, 14.
20. Schweder R.: „Nie jesteś chory, tylko się zakochałeś”– emocja jako system interpretacji. [w:] Ekman P., Davidson J.R. (red.): Natura emocji. GWP, Gdańsk 1998, 42.
21. Tomkins S.S., McCarter R.: What and where are the primary affects? Some evidence for a theory. Perceptual and Motor Skills 1964, 18, 119–158.
22. Watson J.B.: Behaviorism. Norton, New York 1924, 10.
 



What is an emotion? Difficulties in definition and classification of emotional phenomena

Streszczenie
W pracy dokonano przeglądu wiedzy z zakresu kategoryzacji i struktury zjawisk emocjonalnych. Przedstawiono przykłady klasyfikacji emocji zaproponowane przez czołowych badaczy emocji w kraju i za granicą. Różnorodność definicji i bogactwo podziałów emocji pozostają zgodne z ich złożoną naturą. Próba wyjaśnienia tych zagadnień wymaga odwołania się do specyficznego charakteru mechanizmów mózgowych leżących u podstaw stanów emocjonalnych.

Słowa kluczowe: emocje, definicje, kategorie

Summary
In this paper a review and consolidation of the knowledge concerning categories and structures of emotions was performed. The examples of the classifications of emotional phenomena suggested by famous Polish and foreign researchers was presented. A variety of definitions and multiplicity of emotion divisions are in line with its complexity. The attempt to explain of this issue should be related to the specific character of brain mechanisms underlying emotional states.

Key words: emotions, definitions, categories

dr n. med. Katarzyna Kucharska-Pietura
(sponsor Wiadomości Psychiatryczne)
Arykuł ukazał się w: Wiadomosci Psychiatryczne

Według Reykowskiego [19] proces emocjonalny to specyficzna reakcja organizmu na zmiany wewnętrznego i zewnętrznego środowiska, w skład której wchodzą 3 podstawowe komponenty:
1. pobudzenie emocjonalne, które prowadzi do zmian mobilizacyjnych w organizmie;
2. uświadomienie znaczenia tych zmian dla podmiotu;
3. specyficzne i jakościowe cechy zdarzenia mającego znaczenie dla człowieka.

Przykładem pierwszego komponentu są zaburzenia emocjonalne, manifestujące się zmianami innych czynności psychicznych, wegetatywnych, i to zarówno pod względem tempa, jak i intensywności przebiegu reakcji. Drugi komponent związany jest ze znaczeniem zdarzenia emocjonalnego dla podmiotu, tj. czy jest ono pozytywne czy negatywne. Dodatni proces emocjonalny pobudza czynności podtrzymujące kontakt ze zdarzeniem pozytywnym, a ujemny – pobudza czynności, które zmierzają do przerwania kontaktu ze zdarzeniem negatywnym. Trzeci komponent procesu emocjonalnego wiąże się ze specyficznymi, jakościowymi cechami zdarzenia mającego znaczenie dla człowieka. Reykowski charakteryzuje to jako treść emocji.
Pionier psychologii naukowej, Wilhelm Wundt (cyt. za [10, 19]) pod pojęciem procesów uczuciowych rozumiał „osobny rodzaj zjawisk psychicznych, których szczególna mnogość nie pozwala na wysunięcie jednostkowych określeń”. Proponował ujęcie uczuć w trzech zasadniczych wymiarach: przyjemność–przykrość, podniecenie–ukojenie, napięcie–odprężenie [22, 23].
Przeciwnikiem Wundta był amerykański psycholog Titcherner (cyt. za [19]), który wyróżnił tylko dwa rodzaje uczuć: przyjemność i przykrość. Podział ujmował jako stany uczuciowe, a nie uczucia. Ponadto uznał istnienie złożoności zjawisk emocjonalnych wyróżniając: afekty (np. radość, nienawiść), nastroje (np. zadowolenie, niepokój) oraz uczucia złożone (np. uczucia intelektualne, moralne, religijne i estetyczne). Tym podziałem zapoczątkował falę polemik wśród psychologów introspekcyjnych, którzy różnili się w definiowaniu najbardziej podstawowych cech zjawisk emocjonalnych, kwestionując różnicę między uczuciami prostymi, złożonymi i afektami.
Dotychczasowe rozważania na temat klasyfikacji stanów emocjonalnych mają pomóc w wyodrębnieniu zjawisk objętych terminami: uczucie, wzruszenie, afekt, nastrój.
Jak dotąd nie udało się opracować zadowalających kryteriów różnicujących emocję z nastrojem, cechami temperamentu i innymi stanami afektywnymi. Mała liczba empirycznych badań poświęconych tej problematyce nie pozwala na jej wyjaśnienie. Wielu badaczy emocji postuluje pewien związek nastrojów z emocjami, polegający na zmianie progów wzbudzania emocji pod wpływem nastroju. Według Ekmana [6, 8] emocje – w odróżnieniu od nastrojów – cechują się charakterystycznym wzorem ekspresji mimicznej. Jednak na tym etapie badań koncepcja ta ma wartość jedynie teoretyczną, ponieważ nie udało się ustalić wzorca mimicznej ekspresji, specyficznego jedynie dla nastroju.

Duży stopień trudności cechuje empiryczną weryfikację hipotezy Davidsona [5], głoszącej, że nastrój ukierunkowuje przebieg procesów poznawczych, podczas gdy emocja – przebieg zachowania. Zniekształcenie procesów poznawczych po wzbudzeniu emocji powinnno być mniejsze, gdyż trwają one krócej niż wzbudzany nastrój. Skoro jednak nastrój trwa dłużej, to i dłuższe będzie zniekształcenie przebiegu procesów poznawczych. Mechanizmy psychologiczne prawdopodobnie odpowiedzialne za to zjawisko mogą wiązać się z tym, że emocja częściej niż nastrój ukierunkowana jest na określony obiekt. Nastrój zaś może zniekształcać przetwarzanie informacji o szerszym zakresie obiektów [8].


Czy emocje i uczucia
Są terminami jednoznacznymi?


W literaturze naukowej i w języku potocznym używa się zamiennie dwóch terminów: emocja i uczucie. Jakkolwiek nie są to pojęcia sprzeczne, mogą oznaczać dwa przeciwległe bieguny continuum, które prowadzi od prostych emocji poprzez emocje złożone aż do najbardziej złożonych uczuć, takich jak przyjaźń czy miłość. Emocję określa się jako proces związany z czynnością ośrodków podkorowych, głównie podwzgórza i sąsiednich struktur międzymózgowia, przy uwzględnieniu koordynującej czynności kory mózgu. Uczucia zaś postrzegane są jako procesy związane z korą mózgową [19].
Zgodnie z tradycją językową, termin uczucie zarezerwowany został dla emocji wyższych, związanych z potrzebami społecznymi (np. uczucia patriotyczne), a termin emocje odnoszony jest do stanów motywacyjno-fizjologicznych. W Encyklopedycznym Słowniku Psychiatrii [11] emocję i uczucie potraktowano jak synonimy, oznaczające „stosunek podmiotu do ludzi, zjawisk, rzeczy, siebie, swego organizmu i własnego działania”.
Najczęściej przyjmuje się, że emocje bądź uczucia są to procesy psychiczne, polegające na ustosunkowaniu się do przedmiotów, osób i zjawisk, stanowiące bezpośredni bodziec do działania świadomego bądź nieświadomego [12].
Wprawdzie za pomocą introspekcji nie zdołano rozstrzygnąć licznych kwestii spornych i niejasnych, dotyczących natury zjawisk uczuciowych, to jednak zwrócono uwagę na wzajemne powiązania procesów emocjonalnych i fizjologicznych [19]. Rozwój badań nad tym zagadnieniem doprowadził do zmiany poglądów na istotę emocji.

Co to są emocje?

Od ponad stu lat prowadzone są dyskusje z pozycji psychologicznych, fizjologicznych oraz filozoficznych nad dokładną i jednoznaczną definicją emocji. Trudności wynikają z ilościowej przewagi subtelnych odcieni emocji nad słowami wymaganymi do ich określenia.
Termin emocja wywodzi się od łacińskiego czasownika movere, co oznacza poruszyć i sugeruje skłonność do działania zawierającą się w każdej emocji.
Powszechnie emocje uznaje się za ważne elementy motywacji do działania. Innymi słowy, stanowią one mniej lub bardziej utrwalone „pogotowie do czynności”. Zatem można wyróżnić dwa znaczenia emocji: chwilowe przeżycie, albo utrwalone dyspozycje [9]. Na poziomie fenomenologicznym emocje określa się jako stymulator wszelkiego działania.
Według Izarda [10] – emocje to pojęcie obejmujące neurofizjologiczny, neuromięśniowy i fenomenologiczny aspekt. Na poziomie neurofizjologicz-nym emocje określa się przede wszystkim jako elektrochemiczną aktywność o.u.n., szczególnie podwzgórza, układu limbicznego, a także nerwów twarzowego i trójdzielnego. Skórne zakończenia nerwowe twarzy i proprioreceptory w mięśniach twarzy także biorą udział w regulacji emocjonalnej na poziomie neurofizjologicznym. Poziom neuromięśniowy emocji ujawnia się jako gra mimiczna oraz niewerbalna ekspresja ciała, tj. gesty, pozy, odpowiedź trzewna.
Watson [22] określił emocje jako odziedziczony wzór reakcji, szczególnie w obrębie trzewi i gruczołów wewnętrznego wydzielania.
Krytycznie do koncepcji Watsona ustosunkował się fizjolog angielski Cannon [4]. Zakwestionował on model emocji oparty na koncepcji zmian trzewnych i upowszechnił nowatorski wówczas model emocji jako procesów zachodzących w jądrach wzgórza. Cannon jako pierwszy uznał emocje jako przejaw czynności złożonych mózgu (niemniej jednak należących do domeny fizjologii), wykazując doświadczalnie ścisły związek stanów emocjonalnych z funkcjonowaniem narządów wewnętrznych.
Papez [16] zakładał, że stany emocjonalne są wynikiem działania czynnika obwodowego (impulsów z ekstero- i interoreceptorów, docierających ostatecznie do jąder wzgórza i zakrętu obręczy) oraz czynnika psychicznego lokalizowanego w korze mózgowej. Ogniwem łączącym korę z podwzgórzem jest zakręt obręczy, postrzegany przez Papeza jako centrum doświadczania emocji.
Skinner (cyt. za [10]) emocje definiował jako rodzaj hipotetycznego stanu mocy lub słabości, wyrażonej w jednej czy wielu odpowiedziach na różną stymulację.
Plutchik [17, 18] postrzegał emocje w kategoriach podstawowych, biologicznych procesów adaptacyjnych, wspólnych dla wszystkich żywych organizmów.
Natomiast Arnold [1] wysunęła hipotezę, że fenomenologia emocji powinna być prowadzona w kierunku poszukiwania ich „korowego” podłoża. Opisała dwa neuronalne układy zaangażowane w regulację mechanizmów emocjonalnych.
Przedstawione przykłady definicji emocji wskazują na dużą niespójność w taksonomii. Jedni autorzy opisują je odwołując się do zmian fizjologicznych, inni – jako subiektywne odczucia, doświadczane w sytuacjach je wyzwalających. Trudność zdefiniowania procesów emocjonalnych wynika stąd, że emocje przeważnie są integralnie związane z innymi przeżyciami i rzadko występują samodzielnie.

Cechy emocji

Znajomość poszczególnych cech emocji ułatwia ich opis. Emocje dla przeżywającego je podmiotu są dodatnie lub ujemne. Różnią się więc znakiem [2]. W przypadku emocji dodatnich, np. radości, jednostka zazwyczaj skłania się do podtrzymywania stanu emocjonalnego. Natomiast emocje ujemne, np. lęk, budzą na ogół potrzebę przerwania ich kontynuacji. Emocje cechują się różną siłą, czyli natężeniem. Według Reykowskiego [19], siłę procesu emocjonalnego można określić jako natężenie tendencji do wykonania reakcji odpowiadającej danej emocji. Siła jest tym większa, im większe przeszkody wewnętrzne lub zewnętrzne muszą się pojawiać, aby powstrzymać występowanie reakcji emocjonalnej. Emocje o dużej sile wybiórczo obniżają percepcję, jak i upośledzają inne procesy poznawcze, np. upośledzają swobodne i logiczne myślenie. Różny bywa okres utrzymywania się emocji, czyli ich trwałość.

Na podstawie podstawowych cech emocji, jak natężenie i trwałość wyróżniono:
– nastroje – stany emocjonalne o nieznacznym natężeniu i długim okresie trwania;
– wzruszenia – stany emocjonalne charakteryzujące się nagłym początkiem i krótkim czasem trwania;
– afekty – silne wzruszenia, stany fizjologiczne charakteryzujące się nagłym początkiem, znacznym natężeniem, wyraźnymi objawami wegetatywnymi, krótkim czasem trwania oraz znużeniem po ustąpieniu afektu [2].

Różnice siły motywacyjnej wyraża cecha zwana głębokością emocji. Emocje głębokie skłaniają do długotrwałego działania w określonym kierunku. Typowym ich przykładem są emocje związane z ideami nadwartościowymi [2].
Do cech emocji zalicza się również ekspresję i przedmiot emocji. Ekspresja emocji (encoding) jest zewnętrznym wyrazem stanu emocjonalnego i przejawia się w mimice, gestach i manifestacji fizjologicznej. Biorąc pod uwagę, że emocja wyraża stosunek do kogoś lub czegoś, wskazanie przedmiotu emocji zwykle nie należy do trudnych zadań.
Ekman [7] wyróżnił siedem właściwości emocji:
1) automatyczną ocenę sytuacji,
2) niezmienność w zdarzeniach poprzedzających pojawienie się emocji,
3) występowanie u innych naczelnych,
4) szybkie wzbudzanie,
5) krótkotrwałość,
6) powstawanie mimowolne,
7) zróżnicowanie wzorców reagowania fizjologicznego.

Podział emocji

Różnorodność definicji zjawisk emocjonalnych wiąże się z obecnością licznych kryteriów podziału emocji.
Według podziału ewolucyjnego, wyróżnia się emocje związane z popędami, które występują zarówno u zwierząt wyższych jak i ludzi, oraz emocje wyższe (intelektualizowane) charakterystyczne dla człowieka, które powstały w związku z rozwojem potrzeb psychicznych i społecznych. Do tych ostatnich zalicza się uczucia moralne, patriotyczne, estetyczne, miłość i przyjaźń [11].
Podział emocji według Petrażyckiego (cyt. za [19]) na: przeżycia doznawczo-popędowe i pasywno-aktywne uwzględnia regulacyjną funkcję emocji i podkreśla ich dualistyczny charakter. Emocje z jednej strony są specyficzną formą doznawania, z drugiej zaś – swoistą formą popędu wewnętrznego.
Podział emocji według Mazurkiewicza
Jan Mazurkiewicz [13, 14] rozpatrywał uczucia jako pochodne zjawisk fizjologicznych. Dzielił je na niższe, zawiadamiane przez drugi neuron współczulny, zlokalizowany we wzgórzu oraz wyższe, z podłożem fizjologicznym w korze mózgowej. Uczucia niższe podzielił na:
– organiczne – zespół wrażeń organicznych, np. wrażenie przepełnienia pęcherza moczowego dające się wyjaśnić odruchem organiczno-rdzeniowym. Wrażenia organiczne w porównaniu z wrażeniami zmysłowymi (wzrokowymi, słuchowymi, dotykowymi) zawierają niewielki składnik gnostyczny. Umożliwiają rozpoznanie potrzeb fizjologicznych, ale nie wzbogacają wiedzy o ustroju;
– instynktowne – o charakterze mnemiczno-dziedzicznym, zajmują wyższy poziom niż uczucia organiczne. Pojawiają się w sytuacji energetycznego naładowania podkorowych ośrodków potrzeb fizjologicznych (np. uczucie głodu). Ustosunkowują człowieka do otoczenia;
– warunkowe – powstające na poziomie kory w wyniku irradiacji (tzn. zmiany treści wrażeniowej uczucia przez jej rozszerzenie) uczucia organicznego na składnik gnostyczny innego zespołu. Irradiacja umożliwia przekraczanie poziomu aktywności popędowej, ukierunkowując uczucia warunkowe na czynności manualne i relacje interpersonalne;
– prelogiczne – uczucia izolowane, magiczne, pozbawione autokrytycyzmu, normalnie związane z dynamizmami prelogicznymi u dziecka do 7 r.ż., patologicznie zaś występują w psychozach oraz jako przejaw zbiorowych prelogizmów, np. hitleryzm, stalinizm;
– uczucia przyjemności i przykrości – każde uczucie, niezależnie od rozwoju, o charakterze biegunowym i fazowym; forma uczuciowa odczuwana w wymiarze subiektywnym jako uczucie przyjemne (klisis), albo nieprzyjemne (ekklisis), a w wymiarze obiektywnym jako przybliżenie do przedmiotu lub oddalenie się od przedmiotu;

Uczucia wyższe (czołowo-logiczne) Mazurkiewicz określał jako „hamulce instynktów”, które „nie są w ogóle żadnym odbiciem wrażeń organicznych, natomiast wiążą się z zupełnie innym światem, mianowicie z wyobrażeniami reprezentującymi albo odbicia świata zewnętrznego, albo pojęcia abstrakcyjne”.
Podział emocji według Bucka
W ujęciu koncepcyjnym Bucka [3], emocją jest już sam proces odczytywania motywów. Wyróżnił on trzy rodzaje emocji:
– emocje I – reakcje anatomiczno-endokrynologiczne powstające na drodze interoceptywnego sprzężenia zwrotnego, funkcjonalnie związane z adaptacją organizmu i homeostazą;
– emocje II – ekspresja zachowania; wyrażanie stanów uczuciowych za pomocą mimiki, gestykulacji, wokalizacji itp., na drodze proprioceptywnego sprzężenia z mięśniami szkieletowymi;
– emocje III – synkretyczne poznanie; emocje związane z wewnętrznym poznawczym odczytywaniem i subiektywnym doświadczaniem własnych stanów.
Bilikiewicz [2] dokonał podziału ze względu na wpływ emocji na sprawność organizmu (zdolność do działania). Podział ten wyróżnia:
– emocje steniczne – wzmagające gotowość do działania (np. gniew),
– emocje asteniczne – obniżające sprawność działania (np. przerażenie).

Charakter steniczny bądź asteniczny emocji zależy głównie od ich natężenia.
Podział emocji ze względu na stopień prototypowości, wg Plutchika ([18] cyt. za [10]). Teoria ta zakładała podział emocji na:
– emocje podstawowe,
– emocje złożone.
Plutchik pojęciem emocji podstawowych określał emocje położone najniżej w hierarchii, takie, których nie można już rozłożyć na emocje bardziej elementarne. Emocjami podstawowymi nazwał chwilowe doznania powstające pod wpływem zewnętrznej stymulacji, którym towarzyszą indywidualne wzory zachowań. Autor wyróżnił osiem emocji podstawowych: radość, złość, strach, wstręt, smutek, zaskoczenie, zaciekawienie, akceptację i porównywał je do gamy podstawowych barw, których odpowiedni dobór daje dalsze rozwiązania kolorystyczne. Emocje podstawowe są zróżnicowane w wymiarze fizjologicznym i behawioralnym. Do grupy emocji złożonych zaliczył takie wyższe emocje jak: miłość, nienawiść, zazdrość i nadzieję. Emocje złożone ujmował jako mieszanie różnych emocji podstawowych. Na przykład, włączenie złości, strachu i wstrętu odpowiada emocji złożonej, jaką jest nienawiść.

Ile jest emocji podstawowych?

Teoretycy emocji proponują przyjęcie różnej liczby emocji, w zależności od rodzaju uwzględnianych przez siebie danych.
W modelu emocyjnym Tomkinsa [21] wyróżnia się siedem emocji podstawowych: dwie pozytywne, tj. zainteresowanie, radość, i pięć negatywnych, tj. smutek, wstręt, złość, wstyd, strach oraz dodatkowo zdziwienie, które jest emocją o charakterze pośrednim.
Według Izarda na system emocyjny składa się dziewięć głównych emocji. Są to zainteresowanie, radość, zdziwienie, smutek, złość, wstyd, strach, wstręt i pogarda [10]. Dotychczasowe badania [7, 10, 21] wskazują na kulturową stałość wyrazu mimicznego pięciu emocji: gniewu, strachu, smutku, radości i wstrętu. Dyskusyjna pozostaje uniwersalność wzorca mimicznego dla uczuć pogardy, wstydu i winy. Rozwiązaniem sporu wokół liczby emocji może być założenie, że emocje nie są pojedynczymi stanami, lecz grupami pokrewnych stanów.
Taksonomia emocji jest kontrowersyjna ze względu na ich interdyscyplinarny wymiar. Różnorodność opisu zjawisk emocjonalnych wynika z różnorodności ich natury [15]. Przedstawienie jednej definicji, zgodnej z najważniejszymi teoriami i w prosty sposób oddającej kompleksowy charakter emocji, pozostaje zadaniem prawie niemożliwym do realizacji. Wszyscy wiedzą czym są emocje, dopóki nie muszą ich opisać słownie. Dzieje się tak również dlatego, że emocje nie są poznaniem, a ocena procesów emocjonalnych wykracza poza werbalnie dostępne aspekty uczuć, precyzyjne kryteria logiki i świadomość. Zatem emocje nie są ani pojęciami, ani obiektami, ani terminami językowymi [20].
Podsumowując dotychczasowe rozważania, godne uwagi są przemyślenia Schwedera [20], który emocję nazywa opowiadaniem o wydarzeniach somatycznych (np. zmęczenie) i afektywnych (np. panika), doświadczanym jako spostrzeżenie (np. zagrożenia), powiązane z pewnym rodzajem planu działania (np. atak, wycofanie). Dokonywanie rozróżnień pojęciowych między emocjami a uczuciami, afektami i nastrojami może się przyczynić do lepszego zrozumienia natury zjawisk emocjonalnych i większej precyzji naukowej w pracach empirycznych.


Piśmiennictwo

1. Arnold M.B.: In defence of Arnold’s theory of emotion. Psychological Bulletin 1968, 70, 283–284.
2. Bilikiewicz A.: Psychiatria dla studentów medycyny. PZWL, Warszawa 1998, 80.
3. Buck R.: Prime theory: an integrated view of motivation and emotion. Psychological Review 1985, 92, 389–413.
4. Cannon W.B.: The James-Lange theory of emotions: a critical examination and an alternative theory. American Journal of Psychology 1927, 39, 106–124.
5. Davidson R.J., Fox N. A.: Asymmetrical brain activity discriminates between positive versus negative affective stimuli in human infants. Science 1982, 218, 1235–1237.
6. Ekman P., Friesen W.V.: Felt, false, and miserable smiles. Journal of Nonverbal Behavior 1982, 6, 238–251.
7. Ekman P.: Wszystkie emocje są podstawowe. [w:] Ekman P., Davidson J.R. (red.): Natura emocji. GWP, Gdańsk 1998, 23.
8. Ekman P.: Nastroje, emocje, cechy. [w:] Ekman P., Davidson J.R. (red.): Natura emocji. GWP, Gdańsk 1998, 55.
9. Grzywa A.: Tendencyjność myślenia. Wydawnictwo „Delfin”, Lublin 1995, 49.
10. Izard C.: The face of emotion. Appleton-Century-Crofts, New York 1971, 207.
11. Korzeniowski L., Pużyński S.: Encyklopedyczny słownik psychiatrii. PZWL, Warszawa 1986, 144.
12. LeDoux J.E.: Mózg emocjonalny. Media Rodzina, Poznań 2000, 25.
13. Mazurkiewicz J.: Zarys fizjologicznej teorii uczuć, II. PZWL, Warszawa 1930, 4.
14. Mazurkiewicz J.: Wstęp do psychofizjologii normalnej, I. Ewolucja aktywności korowo-psychicznej. PZWL, Warszawa 1950, 31.
15. Monieta A.: Analiza niektórych uczuć wyższych u chorych na schizofrenię w badaniach techniką dyferencjału semantycznego. Psychiatria Polska 1980, 14, 137–143.
16. Papez J.W.: A proposed mechanism of emotion. Archives of Neurological Psychiatry 1937, 38, 725–743.
17. Plutchik R.: The role of muscular tension in maladjustment. Journal of General Psychology 1954, 50, 45–62.
18. Plutchik R.: What is an emotion? The Journal of Psychology 1965, 61, 295–303.
19. Reykowski J.: Eksperymentalna psychologia emocji. KiW, Warszawa 1974, 14.
20. Schweder R.: „Nie jesteś chory, tylko się zakochałeś”– emocja jako system interpretacji. [w:] Ekman P., Davidson J.R. (red.): Natura emocji. GWP, Gdańsk 1998, 42.
21. Tomkins S.S., McCarter R.: What and where are the primary affects? Some evidence for a theory. Perceptual and Motor Skills 1964, 18, 119–158.
22. Watson J.B.: Behaviorism. Norton, New York 1924, 10.
 



What is an emotion? Difficulties in definition and classification of emotional phenomena

Streszczenie
W pracy dokonano przeglądu wiedzy z zakresu kategoryzacji i struktury zjawisk emocjonalnych. Przedstawiono przykłady klasyfikacji emocji zaproponowane przez czołowych badaczy emocji w kraju i za granicą. Różnorodność definicji i bogactwo podziałów emocji pozostają zgodne z ich złożoną naturą. Próba wyjaśnienia tych zagadnień wymaga odwołania się do specyficznego charakteru mechanizmów mózgowych leżących u podstaw stanów emocjonalnych.

Słowa kluczowe: emocje, definicje, kategorie

Summary
In this paper a review and consolidation of the knowledge concerning categories and structures of emotions was performed. The examples of the classifications of emotional phenomena suggested by famous Polish and foreign researchers was presented. A variety of definitions and multiplicity of emotion divisions are in line with its complexity. The attempt to explain of this issue should be related to the specific character of brain mechanisms underlying emotional states.

Key words: emotions, definitions, categories

dr n. med. Katarzyna Kucharska-Pietura
(sponsor Wiadomości Psychiatryczne)
Arykuł ukazał się w: Wiadomosci Psychiatryczne
Autor opracowania:
dr n. med. Katarzyna Kucharska-Pietura

Komentarze do artykułu

Ankieta

  

Czy depresja to:

Konkurs na forum
Konkurs tematyczny