Zaloguj
Reklama

Aspekty diagnostyczne i prawne stosowania testów psychologicznych

Autorzy: Mgr Joanna Stańczak, Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego sp. z o.o.
Aspekty diagnostyczne i prawne stosowania testów psychologicznych
Fot. medforum
(0)

Zapraszamy do dyskusji nad tematem stosowanie testów psychologicznych w praktyce psychiatrycznej, ale i w pracach badawczych czy dyplomowych. Zapraszamy do dyskusji nad artykułem Joanny Stańczak z Pracowni Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.

Reklama

W związku z coraz częściej pojawiającymi się przypadkami naruszania standardów stosowania testów psychologicznych, warto przypomnieć zasady regulujące używanie tych metod w badaniach diagnostycznych i naukowych. Zasady te opracowane przez stowarzyszenia i komisje zrzeszające psychologów reprezentujących zarówno środowiska naukowe, jak i psychologów praktyków, obowiązują na całym świecie i służą podnoszeniu wartości badań psychologicznych  i dbaniu o szeroko pojęte dobro osób poddawanych badaniu.
Omawiając kwestię stosowania testów psychologicznych należy zwrócić uwagę na trzy podstawowe aspekty: (1) definicję testu psychologicznego i kompetencje badających, (2) ochronę narzędzi diagnostycznych i (3) przestrzeganie prawa.
Definicja testu psychologicznego i kompetencje osób prowadzących badanie

Test psychologiczny jest to „(…) obiektywna i wystandaryzowana miara próbki zachowania” (cyt. za Anastasi i Urbina, 1997, s. 21). Aby zbiór zadań czy pytań spełniał zawarte w definicji warunki, musi przejść etap standaryzacji, uwzględniający sprawdzenie własności psychometrycznych, takich jak trudność, trafność, rzetelność oraz normalizację. Własności te powinny być potwierdzone w odniesieniu do populacji, w której test ma być stosowany. Ponadto test powinien być jednakowo znany i jednakowo nowy dla osób badanych. Oznacza to, że bodźce powinny pochodzić z danej kultury (być jednakowo powszechne), a jednocześnie nie powinny być znane – np. poprzez wcześniejszą prezentację – poszczególnym osobom badanym (jednakowo nowy). Spełnienie tych warunków pozwala uzyskać wiarygodne wyniki informujące o rzeczywistym poziomie funkcjonowania jednostki oraz daje równe szanse wszystkim osobom poddawanym badaniu.

Ale nawet najlepiej opracowany test przestaje spełniać swoje funkcje diagnostyczne, jeśli stosuje go osoba bez odpowiedniego przygotowania i właściwych kwalifikacji. Sytuację taką można porównać z laboratorium medycznym wyposażonym w najlepszy i najnowocześniejszy sprzęt, który jest obsługiwany przez osoby nieznające procedur posługiwania się nim oraz niepotrafiące właściwie zinterpretować uzyskanych wyników. Łatwo sobie wyobrazić konsekwencje takiej sytuacji. Osoba, która nigdy nie nauczyła się obsługiwania nowoczesnej aparatury pomiarowej, wykona badanie niepoprawnie. A nawet jeśli badanie czy analiza zostaną wykonane poprawnie, to uzyskane wyniki będą i tak bezużyteczne bez trafnej interpretacji, której nie dokona osoba bez odpowiedniego wykształcenia i przygotowania. A do interpretacji dokonywanych przez osoby niekompetentne nie można mieć żadnego zaufania.

Podobnie jest z testami psychologicznymi. Prawidłowe przeprowadzenie badania nie polega na prostym przedstawieniu badanym pozycji testowych, ale wiąże się ze spełnieniem dodatkowych warunków, opisanych w podręcznikach testowych jedynie w podstawowym zakresie. Wiedzę o zasadach postępowania diagnostycznego z użyciem testów, studenci zdobywają na kolejnych latach studiów psychologicznych. Jej zakres  obejmuje także umiejętność obiektywnej oceny wyników i ich rzetelnego interpretowania, w którym konieczne jest odwołanie się nie tylko do norm, ale także do danych psychometrycznych narzędzia oraz do warunków, w jakich test był przeprowadzany. Zajęcia na studiach psychologicznych uczą również umiejętności wyboru odpowiedniego narzędzia ze względu na cel badania, gdyż nie tylko, i nie przede wszystkim, nazwa testu powinna stanowić o jego użyciu w badaniu. Odrębną kwestię – również szeroko omawianą w trakcie studiów – stanowi zachowanie właściwych procedur podczas kontaktu z osobą badaną. Wiążą się z tym zarówno ogólne zalecenia odnośnie do zawierania kontraktu, jak i bardziej szczegółowe, dotyczące zachowania badającego w procesie diagnostycznym, którego elementem jest stosowanie testów psychologicznych. To właśnie te zdobyte umiejętności pozwalają traktować tak wykształcone osoby jako kompetentne zarówno do prowadzenia badań, jak i interpretowania wyników.

 

Ochrona narzędzi diagnostycznych

Wspomniany wyżej aspekt dobroci testu – założenie, że powinien on być jednakowo nowy – ściśle wiąże się z ochroną narzędzi diagnostycznych. Metoda, która jest rozpowszechniona i znana, przestaje spełniać swoją diagnostyczną rolę, ponieważ badani, wiedząc, jakich odpowiedzi należy udzielić, nie ujawniają swoich rzeczywistych kompetencji czy poziomu funkcjonowania, i w konsekwencji uzyskujemy o nich zniekształcone informacje. Niefrasobliwe i bardzo często nieuzasadnione przekazywanie testów w ręce osób nieprzygotowanych (np. studentów studiów niepsychologicznych), powoduje utratę kontroli nad  rozpowszechnianiem metod diagnostycznych. Osoby takie, często nieświadomie (gdyż brak im stosownej wiedzy w tym zakresie), nie przywiązują właściwej wagi do przestrzegania procedur badania (np. tego, że badający musi być obecny w trakcie wykonywania testu przez badanego) oraz do ochrony narzędzi, czyli nieudostępniania ich osobom trzecim, np. kolegom ze studiów czy członkom rodziny. Bez wiedzy o tym, jakie mogą być konsekwencje takiego postępowania, osoby udostępniające testy nie mają poczucia, że łamią jakieś zasady. A przecież może zdarzyć się tak, że ktoś z ich znajomych, komu „dla zabawy” udostępnili np. kwestionariusz badający predyspozycje do reagowania lękiem, kiedyś znajdzie się w rzeczywistej sytuacji diagnostycznej, w której będzie wypełniał właśnie ten inwentarz. Diagnosta nieświadomy tego, że narzędzie to było wcześniej dobrze znane badanemu, oprze swoją interpretację na wynikach, które de facto mogły być celowo przez badanego zniekształcone.

Prawne aspekty związane ze stosowaniem metod diagnozy

Kolejną kwestię ściśle związaną ze stosowaniem metod diagnozy stanowi przestrzeganie prawa w zakresie własności autorskiej i co za tym idzie legalności używanych narzędzi. Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego od ponad 20 lat prowadzi działalność edukacyjną w tym obszarze. Metody wydawane w Pracowni mają uregulowany status prawny, co oznacza, że są one publikowane i rozpowszechniane za zgodą autorów lub właścicieli praw licencyjnych i z poszanowaniem warunków podpisanych umów. Narzędzia publikowane z copyright Pracowni są zatem chronione i nie mogą być powielane, modyfikowane lub używane w sposób niestandardowy bez pisemnej zgody Wydawcy. Prawo polskie reguluje kwestie własności autorskiej bardzo precyzyjnie, dając właścicielowi możliwość dochodzenia swoich praw w przypadku ich pogwałcenia. Prawo to nie ogranicza się jednak wyłącznie do metod już opublikowanych w Polsce. Także te narzędzia, które funkcjonują w innych krajach, a nie są legalnie rozpowszechniane w naszym kraju, objęte są ochroną. Stosowanie ich bez wiedzy i zgody autorów lub wydawców jest łamaniem prawa i w każdej chwili zagraniczny właściciel może zechcieć dochodzić swoich praw na drodze sądowej. W takiej sytuacji osoba czy instytucja, która stosowała nielegalne narzędzia, jest z góry skazana na przegraną.

Legalność metod ma jeszcze dwa aspekty: naukowy i diagnostyczny. Pierwszy z nich wiąże się z publikowaniem wyników badań, przeprowadzonych z zastosowaniem nielegalnych metod. Coraz powszechniejsza jest procedura odrzucania takich publikacji lub podważania wyników badań prezentowanych na konferencjach naukowych, jeśli autor nie jest w stanie udowodnić, że zastosował narzędzia legalne.

Aspekt diagnostyczny odnosi się z kolei do praw osób badanych. Narzędzia nielegalne oprócz tego, że są nielegalne, charakteryzują się też tym, że bardzo często nie zostały we właściwy sposób zaadaptowane, a zatem nie mają potwierdzonych własności psychometrycznych. Diagnozowanie takimi niedoskonałymi metodami stawia pod znakiem zapytania wartość wysnuwanych wniosków i dokonywanych interpretacji. Badany może dochodzić swoich praw, jeśli udowodni (a nie będzie to trudne), że postawiona mu diagnoza opiera się na wynikach badania przeprowadzonego nielegalnym testem.

Należy z całą mocą zaznaczyć, że opisane wyżej procedury i zasady korzystania z testów psychologicznych nie są stricte polskim pomysłem. Obowiązują one we wszystkich krajach. Efektem prac komisji wspomnianych na samym początku są wypracowane i opublikowane standardy stosowania testów. Do najbardziej popularnych należą „Standardy dla testów stosowanych w psychologii i pedagogice” opracowane przez Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne, wydane w Polsce przez Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne w 2007 roku, oraz „Wytyczne dotyczące stosowania testów” opracowane przez Międzynarodową Komisję do Spraw Testów, dostępne na stronie internetowej Pracowni Testów Psychologicznych PTP (http://www.practest.com.pl/files/ITC-Stosowanie_testów.pdf).

Na koniec warto jeszcze raz przypomnieć i podkreślić, że brak właściwej dbałości o zachowanie wymienionych wyżej procedur związanych ze stosowaniem narzędzi psychologicznych godzi przede wszystkim w osoby badane, które mogą poczuć się niewłaściwie potraktowane przez badającego. I będzie to poczucie w pełni uzasadnione.

Reklama
(0)
Komentarze