Zaloguj
Reklama

Czym jest antypsychiatria? Sylwetki Thomasa Szasza i Franco Basaglii

Autorzy: mgr Marcin Żółtowski
Psychoterapia mężczyzn
Fot. Shutterstock
Psychoterapia mężczyzn
(5)

W tekście autor próbuję odpowiedzieć na pytanie, czym jest antypsychiatria lat 60. XX wieku, zestawiając ze sobą postacie Thomasa Szasza i Franco Basaglii. Choć obaj autorzy radykalnie sprzeciwiają się ówczesnemu modelowi psychiatrycznemu, to wychodzą oni z różnych założeń i przeciwnych stanowiskich, skupiając się na odmiennych obszarach krytyki. Autor traktuję antypsychiatrię nie jako jednolity system poglądów, a krytykę powszechnego modelu psychiatrycznego. 

Reklama

Spis treści:

  1. Mit choroby psychicznej Thomasa Szasza
  2. Antypsychiatryczna rewolucja Basagli
  3. Podsumowanie

Nie jest łatwo zdefiniować pojęcie antypsychiatrii ze względu na jej niejednolitość, wielość ujęć, perspektyw, stosunku do chorób psychicznych czy samej psychiatrii. Antypsychiatrię należy traktować nie jako jednolity system poglądów, a raczej jako ruch intelektualny skupiający wokół siebie zarówno psychiatrów, terapeutów, socjologów, filozofów, jak i w końcu samych pacjentów psychiatrycznych.

Mit choroby psychicznej Thomasa Szasza

Choć początków antypsychiatrii możemy doszukiwać się już od momentu narodzin współczesnej psychiatrii, to przyjmuje się, że powstała w latach 60. XX wieku. Za ojca antypsychiatrii uważa się amerykańskiego psychiatrię Thomasa Szasza, który w 1960 roku opublikował esej Mit choroby psychicznej

W tekście tym autor stawia jednoznaczną tezę, że choroba psychiczna – jako choroba mózgu – nie istnieje i stanowi jedynie figurę retoryczną. Szasz sprzeciwia się prostej redukcji umysłu do pracy mózgu jako organu. Argumentuje, że nie ma żadnych naukowych dowodów wiążących funkcjonowanie mózgu ze stanem psychicznym i że współczesna mu medycyna nie dysponuje żadnymi obiektywnymi metodami pozwalającymi badać zdrowie psychiczne. Choroby somatyczne wynikają z patologii czy dysfunkcji określonych organów, odstępu od normy w ich funkcjonowaniu, lecz problemy z odczuwaniem emocji, zaburzenia myślenia czy postrzegania już nie.

Według Szasza to społeczeństwo określna normy i pożądane zachowania, a odstępstwa od nich nazywa mianem „chorób psychicznych”. Osoba zaburzona jest więc osobą nieakceptowalną przez społeczeństwo, w którym żyje, dlatego też wymaga „korekty”.   

Choroba psychiczna dla Szasza nie jest pojęciem medycznym, a etycznym czy prawnym, staje się narzędziem kontroli społeczeństwa nad jednostką. Szasz nigdy nie przeczył jednak cierpieniu i trudnościom, jakich doświadczali pacjenci psychiatryczni, nie odmawiał także potrzeby niesienia pomocy tym osobom. Kwestionował jednak porządek społeczny i warunki, na jakich udzielana jest pomoc i jakie praktyki uznawane są za „leczenie”. Dla Szasza jednostka zawsze obdarzona jest wolną wolą i to na jej podstawie dokonuje swoich decyzji.

Choć współczesna wiedza naukowa przeczy poglądom Thomasa Szasza, to trzeba mieć na uwadze, że medycyna w latach 60. XX wieku nie dysponowała jeszcze dowodami łączącymi zaburzenia psychiczne z pracą mózgu. W każdym razie Mit choroby psychicznej rozpoczął przewrót antypsychiatryczny.

Antypsychiatryczna rewolucja Basagli

Innymi przedstawicielem ruchu antypsychiatrycznego był włoski psychiatria Franco Basaglia. W przeciwieństwie do Szasza nie przeczył on istnieniu chorób psychicznych ani ich biologicznym podstawom. Sprzeciwiał się jednak panującemu we Włoszech modelowi opieki zdrowia psychicznego. Basaglia w swoich pracach krytykował nie tyle pojęcie choroby psychicznej, co relację pacjent – lekarz. Radykalnie sprzeciwiał się stawianiu diagnoz psychiatrycznych i funkcjonowaniu szpitali psychiatrycznych. Te bowiem były dla niego przejawem władzy i kontroli.

Antypsychiatria, fot. panthermedia

Basaglia był nie tylko teoretykiem, ale przede wszystkim praktykiem. W 1961 roku objął funkcję dyrektora szpitala w Gorycji, w którym to wcielił w życie swoje poglądy i wizję psychiatrii. Jego pierwszym krokiem było wprowadzenie polityki otwartych drzwi, przywrócenie możliwości posiadania prywatnych rzeczy. Powoli zaczęto wprowadzać możliwość wykonywania drobnych odpłatnych prac przez pacjentów szpitala. Spłaszczył strukturę władzy wewnątrz szpitala poprzez budowę relacji opartych na autorskiej idei społeczności terapeutycznej. Zlikwidował też wszystkie symbole władzy psychiatrów nad pacjentami, w tym ikoniczne białe fartuchy. Stopniowo też oddawał władzę pacjentom, umożliwiając im samostanowienie, starsi pacjenci prowadzili zebrania grupowe i wydawali gazetkę. Nie posługiwano się kategoriami diagnostycznymi i wprowadzono zakaz przymusowego leczenia (w tym podawania leków).

Kiedy rewolucja w szpitalu w Gorycji osiągnęła zamierzone cele, Basaglia przeniósł się do Triestu, gdzie także pełnił funkcję dyrektora szpitala i wprowadzał głębokie zmiany –  nie tylko na poziomie lokalnym. Działania podjete przez Basaglię doprowadziły do przeformowania całkowicie systemu opieki zdrowia psychicznego we Włoszech. 

Podsumowanie

Zestawiając tych dwóch przedstawicieli antypsychiatrii z lat 60., chciałem pokazać, że nie jest ona jednolitym systemem poglądów czy jedną przyjętą perspektywą, a poszczególni reprezentanci tego ruchu mogą pozostawać między sobą w sprzeczności. Oczywiście jest jeszcze wielu innych antypsychiatrów wartych wspomnienia i omówienia, takich jak chociażby Michel Foucault, Erving Goffman, Ronald Liang czy David Cooper. Prace niektórych z nich uznawane są obecnie za nienaukowe i sprzeczne ze stanem wiedzy medycznej, niektóre wywarły trwały wpływ na myśl społeczną, jeszcze inne odeszły w zapomnienie. To jednak, co łączy wszystkich antypsychiatrów, to krytyka powszechnie panującego modelu psychiatrycznego, próba wyłamania się z niego i ustanowienia nowych reguł myślenia o zdrowiu psychicznym.  

Piśmiennictwo

Źródło tekstu:

  • Szasz T.: Mit choroby psychicznej. W: Przełom w psychologii. Warszawa 1978.

    Mokrzycksa-Markowska M., Drozdowicz E., Nasierowki T.: Desintytucjonalizacja psychiatrii włoskiej – przebieg i skutki. Część I. Skutki deinstytucjonalizacji - działalność grupy Basagli. „Psychiatria Polska” nr 49(2), Warszawa 2015.

    Basaglia F.: Destroying the Mental Hospital. In: Psychiatry inside out: selected writings of Franco Basaglia. New York 1987.

Reklama
(5)
Komentarze