Zaloguj
Reklama

Psychiatria środowiskowa – co to jest, formy terapii, system organizacji

Autorzy: Marcin Żółtowski
Terapia u psychologa
Fot. Shutterstock
Terapia u psychologa
(0)

Psychiatria środowiskowa jest pojęciem niejasnym, niejednorodnym i wielokontekstowym. W tekście autor przedstawia cztery główne pola, w jakich używane jest pojęcie psychiatrii środowiskowej, które pojawiają się w dyskusjach i debacie publicznej. Są to pojmowanie psychiatrii środowiskowej jako ideii, metod pracy, modelu organizacyjnego oraz kontekstów psychiatrii. Choć pojęcie to używane jest do opisywania różnych mechanizmów, wszystkie rozumienia dzielą między sobą perspektywę patrzenia na zdrowie psychiczne.

Reklama

Spis treści:

  1. Psychiatria środowiwskowa – idea
  2. Psychiatria środowiwskowa – system organizacji
  3. Psychiatria środowiwskowa – formy terapii
  4. Psychiatria środowiwskowa – konteksty
  5. Psychiatria środowiwskowa – podsumowanie

W dyskusji o przyszłości polskiej psychiatrii coraz częściej i mocniej wybrzmiewa pojęcie „psychiatria środowiskowa”, w szczególności w kontekście pilotażowego projektu Centr Zdrowia Psychicznego. Chociaż intuicyjnie najczęściej stawiamy to pojęcie w opozycji do modelu leczenia psychiatrycznego opartego na instytucji szpitala, to samo pojęcie pozostaje enigmatyczne i niejasne. Dlatego też, w tym tekście postaram się przedstawić i omówić to pojęcie. Nie ma jasnej i prostej definicji psychiatrii środowiskowej, jest to termin wieloznaczny i wielopłaszczyznowy. Pomijając historyczne i językowe konteksty, pojęcie psychiatrii środowiskowej rozumie się czworako. Po pierwszy termin te oddaje pewną ideęsystem organizacji, metodę oraz kontekst. 

Psychiatria środowiskowa – idea

Psychiatria środowiskowa jako idea to sposób rozumienia i praktykowania psychiatrii oraz odnoszenia się do zdrowia psychicznego jako takiego. Sposoby te można wpisać w ramy podejścia humanistycznego, doceniającego godność pacjenta jako osoby ludzkiej i ogniskującego się (bardziej niż inne sposoby uprawiania psychiatrii) na szczególnych aspektach funkcjonowania człowieka, przede wszystkim jego na codziennym funkcjonowaniu pacjenta wewnątrz społeczności lokalnej. Idea ta to także wzajemne dzielenie losu i odpowiedzialności w procesie leczenia. Wyraża się to poprzez partnerstwo, zarówno pomiędzy samymi pacjentami jak i psychiatrami czy osobami sprawującymi opiekę nad pacjentami. Relacje pomiędzy poszczególnymi rolami w oparciu o ideę psychiatrii środowiskowej budowane są na zasadach demokratycznych i równościowych, tworząc tym samym „społeczność terapeutyczną” składającą się z lekarzy, personelu i pacjentów, a sama społeczność zbudowana jest na poczuciu wewnętrznej solidarności. Co więcej wzajemna odpowiedzialność za zdrowie psychicznego i pacjenta wychodzi po za granice szpitala i przekłada się na funkcjonowanie całej społeczności. Idea psychiatrii środowiskowej zawiera w sobie także przesunięcie zainteresowań psychiatrii ku kontekstom społecznym i postrzeganiu pacjenta jako części całościowych procesów społecznych. Psychiatria środowiskowa przykłada także szczególną wagę do zapobiegania zaburzeniom psychicznym, koncentrując się na zmianie społecznej. 

Psychiatria środowiskowa – system organizacji

To w tym ujęciu najczęściej używane i rozumiane jest pojęcie psychiatrii środowiskowej. Odnosi się o ono do modelu, w oparciu którego zorganizowany jest system opieki zdrowia psychicznego. Nie ma jednego modelu, a te wdrażane i realizowane są różnorodnie w zależności od kontekstów lokalnych danego państwa czy społeczności. Można jednak wyróżnić cechy wspólne dla wszystkich modeli opartych o psychiatrię środowiskową, są to: lokalne określenie terytorialne (np. region, miasto, społeczność), podział odpowiedzialności (praca w zespole, w skład którego wchodzą eksperci spoza dziedziny psychiatrii), wielokierunkowość działań (różne metody pracy, eksperci i instytucje wsparcia) oraz zintegrowany system opieki zdrowotnej zapewniający ciągłość procesu leczenia (instytucje z wielu obszarów funkcjonowania społecznego wzajemnie współpracują na rzecz pacjenta, uzupełniając się i wspierając swoje działania). Tym samym jest to model postrzegający zdrowie psychicznego jako szerszy proces, wychodzący po za dziedzinę medycyny, zawierający w sobie konteksty biologiczne, psychologiczne i społeczne, a powrót do zdrowia jako powrót do funkcjonowania społecznego. Choć najczęściej psychiatrią środowiskowa jako model organizacji konfrontowany jest z model opartym o szpital psychiatryczny to w cale nie muszą się one wykluczać i pozostawać w sprzeczności, co więcej mogą się one wzajemnie uzupełniać. 

Psychiatria środowiskowa – formy terapii

Trzeci sposób ujmowanie psychiatrii środowiskowej odnosi się do stosowanych terapii w procesie leczenia. Perspektywa leczenia środowiskowego zakłada, że w procesie leczenia lub rehabilitacji i zapobieganiu zaburzeniom psychicznym najważniejszy wpływ na pacjenta ma środowisko społeczne i to jemu przypisywana jest główna rola. Tym samym terapie, mogące się wzajemnie różnić od siebie, koncentrują się przede wszystkim na wzmocnieniu kompetencji społecznych i oparcia społecznego, tworzenie środowisk treningowych i zastępczych np. mieszkań czy miejsc pracy oraz na interweniowaniu w środowisko codziennego funkcjonowania pacjenta. 

Psychiatria środowiskowa, fot. panthermedia

Psychiatria środowiskowa – konteksty

Praktyki psychiatryczne i instytucje opieki zdrowia jak i formy terapii nie funkcjonują w próżni, a wewnątrz całego społeczeństwa, w relacjach społeczno-kulturowych. To wewnętrzne relacje mają bezpośredni wpływ na kształt, powszechność i skuteczność praktyk psychiatrycznych, dlatego też odpowiedzialność za zdrowie psychiczne nie leży tylko po stronie psychiatrii, ale całego społeczeństwa i wspólnoty. Pacjent psychiatryczny w danym kontekście kulturowym postrzegany jest jako równoprawny członek rodziny, obywatel państwa oraz czynny uczestnik życia społecznego. Tym samym zdrowie psychiczne postrzegane jest jako relacja pacjenta i społeczeństwa, w którym funkcjonuje, a praktyki psychiatryczne zawsze powinny być dostosowane do kontekstów politycznych, społecznych i kulturowych.

Psychiatria środowiskowa – podsumowanie

Wyżej opisane przestrzenie, w których występuje pojęcia psychiatrii środowiskowej odnoszą się do różnych poziomowych psychiatrii oraz rozumienia zdrowia psychicznego. Wspólnym jednak dla wszystkich rozumień tego pojęcia jest umiejscowienie pacjenta psychiatrycznego w relacji do społeczności lokalnej, wspólnoty kulturowej czy obywatelskiej oraz uznanie, że psychiatria nie ogranicza się tylko do nauk medycznych a leży na przecięciu nauk biologicznych, humanistycznych i społecznych. Jednakże należy mieć świadomość, że użyte w dyskusji pojęcie psychiatrii środowiskowej może dotyczyć różnych obszarów psychiatrii i opisywać różne procesy społeczne, praktyki psychiatryczne czy modele organizacyjne. 

Piśmiennictwo

Źródło tekstu:

  • Shorter E.: Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych po erę Prozacu. Warszawa 2005.
    Shatshel D.: Community psychiatry: what should future psychiatrists learn? „Harvard Review of Psychiatry” 2012, no. 2, pp. 318-323.
    Wciórka J., Psychiatria środowiskowa: Idea, system metoda i tło. „Postępy psychiatrii i neurologii” 2000, nr 9, s. 313-337.

Reklama
(0)
Komentarze